Nội dung được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy – Thành viên của Liên đoàn Luật sư Việt Nam · Cập nhật 10/11/2026
Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) và Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015 là hai văn bản pháp luật nền tảng, cùng nhau tạo thành khung pháp lý toàn diện điều chỉnh việc xác định tội phạm, hình phạt (luật nội dung) và trình tự, thủ tục xử lý vụ án hình sự (luật hình thức) tại Việt Nam.
Đối với bất kỳ ai dù là người dân bình thường, doanh nghiệp, hay người đang trực tiếp liên quan đến một vụ án hình sự việc nắm được những kiến thức nền tảng về hai bộ luật này là điều cần thiết để hiểu quyền, nghĩa vụ của mình và biết cách tự bảo vệ trong các tình huống pháp lý. Bài viết này cung cấp một cái nhìn tổng quan, hệ thống về cấu trúc, nguyên tắc cơ bản và những nội dung quan trọng nhất của hai bộ luật này.
1. Tổng quan về Bộ luật Hình sự 2015
1.1. Vị trí và vai trò
Bộ luật Hình sự là văn bản pháp luật duy nhất quy định về tội phạm và hình phạt tại Việt Nam, thể hiện nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa: “không có luật thì không có tội, không có hình phạt”. Theo Điều 2 BLHS, chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự; chỉ pháp nhân thương mại nào phạm một tội đã được quy định tại Điều 76 của Bộ luật này mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
1.2. Cấu trúc của BLHS 2015
BLHS 2015 được chia thành hai phần lớn:
Phần chung quy định các vấn đề mang tính nguyên tắc, áp dụng chung cho toàn bộ hệ thống pháp luật hình sự (nhiệm vụ, hiệu lực của BLHS; tội phạm; thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự; hình phạt; các biện pháp tư pháp; quyết định hình phạt; trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại; những quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội…);
Phần các tội phạm quy định cụ thể từng nhóm tội danh với các dấu hiệu cấu thành và khung hình phạt tương ứng (các tội xâm phạm an ninh quốc gia; các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm con người; các tội xâm phạm quyền tự do của con người; các tội xâm phạm sở hữu; các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế; các tội phạm về môi trường; các tội phạm về ma túy; các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng; các tội phạm về chức vụ; các tội xâm phạm hoạt động tư pháp…).
1.3. Một số nội dung nền tảng cần nắm rõ
Để hiểu sâu hơn về từng nội dung cụ thể của BLHS, bạn có thể tham khảo các bài viết chuyên sâu trong loạt bài kiến thức nền tảng của chúng tôi, bao gồm: khái niệm và cách phân loại tội phạm, độ tuổi và điều kiện chịu trách nhiệm hình sự, các giai đoạn thực hiện tội phạm (chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt), chế định đồng phạm, hệ thống hình phạt, các tình tiết tăng nặng – giảm nhẹ khi quyết định hình phạt, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự, nguyên tắc suy đoán vô tội, cũng như cách phân biệt tội phạm hình sự với vi phạm hành chính.
2. Tổng quan về Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015
2.1. Vị trí và vai trò
Nếu BLHS là luật nội dung xác định “cái gì là tội phạm và bị xử phạt như thế nào”, thì BLTTHS là luật hình thức, quy định “trình tự, thủ tục” để phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đối với người, pháp nhân phạm tội. BLTTHS có hiệu lực đồng thời bảo đảm việc xử lý nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong suốt quá trình tố tụng.
2.2. Các nguyên tắc cơ bản của BLTTHS
BLTTHS 2015 quy định một hệ thống các nguyên tắc cơ bản chi phối toàn bộ hoạt động tố tụng hình sự, trong đó nổi bật là: nguyên tắc suy đoán vô tội (Điều 13); nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự (Điều 16); nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm (Điều 26); nguyên tắc bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín; nguyên tắc trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự; nguyên tắc xác định sự thật của vụ án; nguyên tắc bảo đảm sự vô tư của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng.
2.3. Các giai đoạn tố tụng hình sự
Quá trình giải quyết một vụ án hình sự trải qua các giai đoạn chính: khởi tố vụ án hình sự (xác định có dấu hiệu tội phạm để bắt đầu quá trình tố tụng); điều tra (Cơ quan điều tra thu thập chứng cứ, làm rõ hành vi phạm tội, xác định người thực hiện hành vi phạm tội); truy tố (Viện kiểm sát xem xét hồ sơ, quyết định truy tố bị can ra trước Tòa án bằng bản cáo trạng); xét xử (Tòa án tổ chức phiên tòa, xem xét toàn diện chứng cứ, tổ chức tranh tụng, ra bản án); thi hành án (thực hiện bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật). Ngoài ra, còn có các thủ tục đặc biệt như giám đốc thẩm, tái thẩm để xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết mới.
2.4. Quyền của người bị buộc tội và người bào chữa
Một trong những nội dung quan trọng nhất của BLTTHS là hệ thống quyền của người bị buộc tội (người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo), bao gồm: quyền được biết lý do mình bị buộc tội; quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội; quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án…
Xem thêm: Những điểm mới của Bộ luật Tố tụng Hình sự sửa đổi; Quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo theo pháp luật tố tụng hình sự; Tố tụng hình sự là gì? Những nguyên tắc cơ bản cần biết
3. Những cập nhật, điểm mới cần lưu ý
Cả hai bộ luật đều đã trải qua các đợt sửa đổi, bổ sung để phù hợp với thực tiễn và các cam kết quốc tế. Đối với BLTTHS, những điểm mới đáng chú ý gồm: mở rộng thời điểm người bào chữa được tham gia tố tụng; quy định bắt buộc ghi âm, ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can; tăng cường cơ chế bảo vệ người tố giác tội phạm, người làm chứng, bị hại; hoàn thiện thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi. Bên cạnh đó, hệ thống tổ chức Tòa án nhân dân cũng đã có sự thay đổi quan trọng theo mô hình Tòa án khu vực, ảnh hưởng đến thẩm quyền xét xử theo lãnh thổ tại nhiều địa phương.
4. Vì sao cần hiểu về hai bộ luật này?
Đối với người dân, việc hiểu cơ bản về BLHS và BLTTHS giúp: nhận biết ranh giới giữa hành vi vi phạm pháp luật hình sự và các loại vi phạm khác; hiểu rõ quyền của mình khi không may liên quan đến một vụ án hình sự (dù là người bị buộc tội hay bị hại); chủ động hơn trong việc tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý kịp thời, đúng lúc. Đối với doanh nghiệp, việc hiểu về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại (một chế định mới, đặc thù của BLHS 2015) giúp phòng ngừa rủi ro pháp lý trong hoạt động kinh doanh.
5. Vai trò của luật sư trong việc vận dụng hai bộ luật này
Mặc dù BLHS và BLTTHS đã quy định khá chi tiết, nhưng việc áp dụng vào từng vụ việc cụ thể trong thực tiễn luôn đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu, kinh nghiệm thực tiễn và kỹ năng phân tích pháp lý. Một luật sư hình sự có kinh nghiệm sẽ giúp thân chủ: đánh giá đúng bản chất pháp lý của hành vi (có cấu thành tội phạm hay không, thuộc tội danh nào, mức độ nghiêm trọng ra sao); xác định đúng các quyền tố tụng có thể được vận dụng ở từng giai đoạn; xây dựng chiến lược bào chữa hoặc bảo vệ quyền lợi phù hợp, dựa trên các tình tiết giảm nhẹ, căn cứ miễn trách nhiệm hình sự, hoặc lập luận phản bác chứng cứ buộc tội không đủ vững chắc.
6. Kết luận
Bộ luật Hình sự 2015 và Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 là hai trụ cột pháp lý quan trọng, cùng nhau bảo đảm việc xử lý tội phạm được thực hiện nghiêm minh, đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong suốt quá trình tố tụng. Việc nắm vững những kiến thức nền tảng về hai bộ luật này từ khái niệm tội phạm, phân loại tội phạm, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, hệ thống hình phạt, cho đến các nguyên tắc tố tụng cơ bản như suy đoán vô tội, tranh tụng là hành trang cần thiết cho mọi người dân trong đời sống pháp lý hiện đại. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp phải một vấn đề pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự, đừng ngần ngại liên hệ luật sư hình sự có kinh nghiệm để được tư vấn, hỗ trợ kịp thời, bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh









