Như đã đề cập ở bài viết so sánh luật sư tư và luật sư chỉ định, đối với các trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa theo luật định, nếu bị can, bị cáo không tự mời luật sư, cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm chỉ định người bào chữa cho họ, và chi phí cho luật sư chỉ định sẽ do Nhà nước chi trả. Bài viết này đi sâu phân tích cơ chế, mức thù lao và nguồn kinh phí chi trả cho hoạt động bào chữa chỉ định tại Việt Nam.
1. Cơ sở pháp lý về bào chữa chỉ định
Điều 76 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015 quy định các trường hợp cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa cho người bị buộc tội nếu họ hoặc người đại diện, người thân thích không mời người bào chữa, bao gồm: bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình; người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa, người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi.
Trong các trường hợp này, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng đề nghị Đoàn luật sư phân công tổ chức hành nghề luật sư cử người bào chữa, hoặc đề nghị Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử trợ giúp viên pháp lý, luật sư bào chữa cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, hoặc đề nghị Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận cử bào chữa viên nhân dân bào chữa cho người bị buộc tội là thành viên của tổ chức mình.
2. Nguồn kinh phí chi trả cho bào chữa chỉ định
Chi phí cho hoạt động bào chữa chỉ định được bảo đảm từ ngân sách nhà nước, cụ thể được quy định trong các văn bản pháp luật liên quan đến chế độ, chính sách đối với người bào chữa chỉ định (thường được cập nhật theo từng thời kỳ để phù hợp với tình hình kinh tế – xã hội). Đây là cơ chế thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, không phân biệt điều kiện kinh tế, đặc biệt trong các trường hợp đối mặt với hình phạt đặc biệt nghiêm khắc hoặc thuộc nhóm yếu thế (chưa thành niên, có nhược điểm về thể chất, tâm thần).
3. Mức thù lao cho luật sư bào chữa chỉ định
Mức thù lao cho luật sư thực hiện bào chữa chỉ định (hoặc trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý) được quy định theo mức khoán cụ thể cho từng vụ việc hoặc theo buổi làm việc (ví dụ: theo ngày làm việc thực tế tham gia tố tụng), có mức trần thấp hơn đáng kể so với mức phí thị trường của luật sư tư. Mức thù lao này thường được điều chỉnh định kỳ theo quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền (thường gắn với mức lương cơ sở hoặc theo quy định riêng của từng thời kỳ), nhằm bảo đảm phù hợp với biến động kinh tế nhưng vẫn nằm trong khả năng cân đối của ngân sách nhà nước.
Ngoài mức thù lao cơ bản, luật sư bào chữa chỉ định cũng có thể được thanh toán một số chi phí hợp lý khác liên quan đến việc thực hiện nhiệm vụ (ví dụ: chi phí đi lại trong trường hợp phải di chuyển đến địa điểm làm việc, sao chụp tài liệu cần thiết), theo quy định và trong phạm vi ngân sách được phê duyệt.
Chi phí, lệ phí thuê luật sư hình sự: Bảng giá và các khoản phí liên quan
4. Thủ tục chi trả thù lao cho luật sư bào chữa chỉ định
Về nguyên tắc chung, sau khi hoàn thành nhiệm vụ bào chữa chỉ định (hoặc theo từng giai đoạn công việc, tùy quy định), luật sư (thông qua Đoàn luật sư, tổ chức hành nghề luật sư, hoặc Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước) sẽ lập hồ sơ đề nghị thanh toán thù lao, trong đó thể hiện rõ số buổi, số ngày tham gia tố tụng, các công việc đã thực hiện, gửi đến cơ quan có trách nhiệm chi trả (thường là cơ quan tiến hành tố tụng đã ra quyết định, văn bản đề nghị chỉ định người bào chữa, hoặc Sở Tư pháp/Trung tâm trợ giúp pháp lý tùy theo cơ chế quản lý ngân sách áp dụng). Sau khi được xác nhận, thù lao sẽ được chi trả từ nguồn ngân sách nhà nước theo quy định.
5. Người bị buộc tội có phải trả thêm chi phí gì không?
Đối với người thuộc diện bắt buộc chỉ định người bào chữa theo Điều 76 BLTTHS mà không tự mời luật sư, họ không phải trả bất kỳ khoản thù lao nào cho luật sư được chỉ định, toàn bộ chi phí do ngân sách nhà nước chi trả. Đây là điểm khác biệt căn bản so với việc tự thuê luật sư (luật sư tư), nơi khách hàng phải chi trả toàn bộ thù lao theo thỏa thuận.
Tuy nhiên, cần lưu ý: nếu người bị buộc tội (hoặc gia đình) muốn thay luật sư chỉ định bằng một luật sư khác theo ý muốn cá nhân (không thuộc trường hợp chỉ định theo phân công), thì họ có quyền tự thuê luật sư tư và khi đó sẽ phải chịu chi phí theo thỏa thuận thông thường, không còn thuộc diện được Nhà nước chi trả.
6. Chất lượng bào chữa chỉ định có được bảo đảm không?
Một băn khoăn phổ biến là liệu chất lượng bào chữa của luật sư chỉ định có tương đương với luật sư tư hay không, khi mức thù lao thấp hơn đáng kể. Về mặt pháp lý, luật sư bào chữa chỉ định vẫn phải là luật sư đủ điều kiện hành nghề theo Luật Luật sư, có đầy đủ quyền và nghĩa vụ như luật sư tư trong quá trình tham gia tố tụng (quyền có mặt khi hỏi cung, nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, tham gia tranh tụng tại phiên tòa…), chịu sự giám sát về đạo đức, trách nhiệm nghề nghiệp của Đoàn luật sư như mọi luật sư khác. Trên thực tế, chất lượng bào chữa còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như kinh nghiệm cá nhân của từng luật sư, mức độ đầu tư thời gian cho từng vụ việc cụ thể, không hoàn toàn tương quan tuyến tính với mức thù lao.
7. Trợ giúp pháp lý, cơ chế song song với bào chữa chỉ định
Cần phân biệt cơ chế “bào chữa chỉ định” (áp dụng theo Điều 76 BLTTHS, dựa trên tính chất vụ án hoặc đặc điểm nhân thân người bị buộc tội) với cơ chế “trợ giúp pháp lý” (áp dụng theo Luật Trợ giúp pháp lý, dựa trên điều kiện kinh tế – xã hội của người được trợ giúp: người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, trẻ em, người dân tộc thiểu số ở vùng khó khăn, người khuyết tật có khó khăn về tài chính…). Trong nhiều trường hợp, hai cơ chế này có thể chồng lấn (ví dụ: một bị can dưới 18 tuổi thuộc hộ nghèo vừa thuộc diện bắt buộc chỉ định người bào chữa, vừa thuộc diện được trợ giúp pháp lý), khi đó việc cử người bào chữa/trợ giúp thường được thực hiện thông qua Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước theo quy định phối hợp.
8. Kết luận
Chi phí bào chữa chỉ định trong các trường hợp luật định (khung hình phạt cao nhất 20 năm/chung thân/tử hình; người có nhược điểm thể chất, tâm thần; người dưới 18 tuổi) hoàn toàn do ngân sách nhà nước chi trả theo mức thù lao khoán được quy định riêng, người bị buộc tội không phải trả bất kỳ khoản phí nào cho luật sư được chỉ định. Đây là cơ chế quan trọng bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội không bị hạn chế bởi điều kiện kinh tế. Nếu gia đình bạn có người thân thuộc diện này và chưa hiểu rõ về quyền được chỉ định người bào chữa miễn phí, hãy chủ động liên hệ cơ quan tiến hành tố tụng hoặc tham khảo ý kiến luật sư để được hướng dẫn cụ thể.
Xem thêm: Bảng giá dịch vụ luật sư hình sự trọn gói mới nhất
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
