Trong nhiều vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm, ngoài phần trách nhiệm hình sự (hình phạt), Tòa án còn phải giải quyết phần trách nhiệm dân sự buộc bị cáo phải bồi thường thiệt hại cho bị hại. Sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, việc thi hành phần bồi thường thiệt hại này được thực hiện theo thủ tục thi hành án dân sự, phát sinh các khoản chi phí mà nhiều người chưa nắm rõ. Bài viết này phân tích các khoản chi phí thi hành án dân sự trong vụ án hình sự và trách nhiệm chi trả của các bên liên quan.
1. Phần dân sự trong vụ án hình sự là gì?
Khi giải quyết một vụ án hình sự, bên cạnh việc xác định tội danh và quyết định hình phạt đối với bị cáo, Tòa án còn phải xem xét, giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại của bị hại, nguyên đơn dân sự (nếu có) theo quy định của pháp luật dân sự về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (Bộ luật Dân sự 2015). Các khoản thiệt hại có thể được yêu cầu bồi thường bao gồm: thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm (chi phí cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe, thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút, tổn thất tinh thần); thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm (chi phí cứu chữa trước khi chết, chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng cho người mà người bị thiệt hại có nghĩa vụ cấp dưỡng, tổn thất tinh thần cho người thân thích); thiệt hại do tài sản bị xâm phạm (giá trị tài sản bị mất, bị hủy hoại, bị hư hỏng, lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại); thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm.
Phần quyết định về bồi thường thiệt hại này được ghi nhận trong bản án hình sự (thường ở phần cuối bản án, sau phần quyết định về hình phạt), có giá trị pháp lý như một bản án dân sự, làm căn cứ để yêu cầu thi hành án dân sự nếu bên có nghĩa vụ không tự nguyện thực hiện.
2. Thủ tục thi hành án dân sự đối với phần bồi thường thiệt hại
Sau khi bản án hình sự có hiệu lực pháp luật, nếu bị cáo (người phải thi hành án) không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, bị hại (người được thi hành án) có quyền làm đơn yêu cầu Cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền tổ chức thi hành án theo quy định của Luật Thi hành án dân sự. Quá trình thi hành án dân sự có thể bao gồm các bước: xác minh điều kiện thi hành án (tài sản, thu nhập của người phải thi hành án); áp dụng các biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế thi hành án nếu người phải thi hành án có điều kiện nhưng không tự nguyện thi hành (kê biên, xử lý tài sản; trừ vào thu nhập; phong tỏa tài khoản…).
3. Các khoản chi phí thi hành án dân sự
3.1. Phí thi hành án dân sự
Theo quy định của pháp luật về thi hành án dân sự, người được thi hành án (bị hại) phải nộp phí thi hành án dân sự khi nhận được tiền, tài sản theo mức quy định thường được tính theo tỷ lệ phần trăm trên số tiền, giá trị tài sản thực nhận, có mức tối đa theo quy định. Đây là khoản phí nộp cho Nhà nước để trang trải chi phí hoạt động của cơ quan thi hành án, không phải chi phí trả cho luật sư.
3.2. Chi phí cưỡng chế thi hành án
Trong trường hợp phải áp dụng biện pháp cưỡng chế (kê biên, bán đấu giá tài sản, cưỡng chế giao tài sản…), phát sinh các khoản chi phí như: chi phí định giá, giám định tài sản; chi phí tổ chức bán đấu giá tài sản; chi phí thuê lực lượng bảo vệ, phương tiện phục vụ cưỡng chế; chi phí thông báo, niêm yết công khai… Theo nguyên tắc chung, các khoản chi phí cưỡng chế thi hành án chủ yếu do người phải thi hành án (bị cáo, người có nghĩa vụ bồi thường) chịu, được khấu trừ trực tiếp từ số tiền thu được khi xử lý tài sản.
3.3. Chi phí luật sư hỗ trợ trong giai đoạn thi hành án dân sự
Nhiều người thường nghĩ vai trò của luật sư kết thúc sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, nhưng thực tế, giai đoạn thi hành án dân sự (đặc biệt khi người phải thi hành án cố tình trốn tránh nghĩa vụ, tẩu tán tài sản) vẫn cần sự hỗ trợ chuyên môn của luật sư trong việc: xác minh, thu thập thông tin về tài sản, thu nhập của người phải thi hành án; soạn thảo đơn yêu cầu thi hành án, đơn khiếu nại nếu quá trình thi hành án có vi phạm; đại diện làm việc với Cơ quan thi hành án dân sự; tư vấn các biện pháp pháp lý khác để bảo vệ quyền lợi của bị hại (ví dụ: yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời ngăn chặn tẩu tán tài sản ngay trong quá trình xét xử vụ án hình sự). Chi phí thuê luật sư trong giai đoạn này được thỏa thuận riêng theo hợp đồng dịch vụ pháp lý, tương tự như các giai đoạn tố tụng khác.
Chi phí, lệ phí thuê luật sư hình sự: Bảng giá và các khoản phí liên quan
4. Ai phải chịu các khoản chi phí này?
Về nguyên tắc chung của pháp luật thi hành án dân sự:
- Phí thi hành án dân sự: Do người được thi hành án (bị hại) chịu, được trừ trực tiếp vào số tiền, giá trị tài sản thực nhận.
- Chi phí cưỡng chế thi hành án: Chủ yếu do người phải thi hành án (bị cáo) chịu, trừ một số trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật thi hành án dân sự (ví dụ: một số chi phí xác minh điều kiện thi hành án ban đầu có thể do ngân sách nhà nước bảo đảm).
- Thù lao luật sư: Do bên thuê luật sư (có thể là bị hại thuê luật sư bảo vệ quyền lợi, hoặc bị cáo thuê luật sư tư vấn về nghĩa vụ thi hành án) tự chi trả theo thỏa thuận, không phải là khoản chi phí do Nhà nước quy định bắt buộc.
5. Trường hợp người phải thi hành án không có tài sản, thu nhập
Một thực tế đáng lưu ý là không ít trường hợp bị cáo bị buộc bồi thường thiệt hại nhưng không có tài sản, thu nhập để thi hành án (ví dụ: đang chấp hành hình phạt tù, không có tài sản riêng, không có thu nhập ổn định). Trong trường hợp này, Cơ quan thi hành án dân sự sẽ ra quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án, đồng thời tiếp tục theo dõi, xác minh định kỳ theo quy định để tổ chức thi hành án khi người phải thi hành án có điều kiện trở lại (ví dụ: sau khi chấp hành xong hình phạt tù, có việc làm, có tài sản). Đây là vấn đề thực tế mà bị hại cần được tư vấn rõ để có kỳ vọng hợp lý và các phương án pháp lý phù hợp (ví dụ: theo dõi thông tin tài sản định kỳ, yêu cầu thi hành án ngay khi phát hiện người phải thi hành án có tài sản mới).
6. Lưu ý dành cho bị hại khi yêu cầu thi hành án
Để bảo vệ tốt nhất quyền lợi của mình trong giai đoạn thi hành án dân sự, bị hại nên: nộp đơn yêu cầu thi hành án kịp thời trong thời hiệu quy định (thường là 05 năm kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật, trừ trường hợp có căn cứ khác theo quy định của Luật Thi hành án dân sự); chủ động cung cấp thông tin về tài sản, thu nhập của người phải thi hành án nếu có (nếu bị hại nắm được thông tin này sẽ giúp cơ quan thi hành án xác minh, xử lý nhanh chóng hơn); phối hợp chặt chẽ với chấp hành viên trong quá trình xác minh, áp dụng biện pháp thi hành án; khi cần thiết, tham khảo ý kiến luật sư để được hỗ trợ về mặt pháp lý và thủ tục.
7. Kết luận
Chi phí thi hành án dân sự trong vụ án hình sự bao gồm nhiều khoản mục khác nhau: phí thi hành án (do bị hại chịu, trừ vào số tiền thực nhận), chi phí cưỡng chế thi hành án (chủ yếu do bị cáo chịu), và chi phí thuê luật sư (nếu có, theo thỏa thuận riêng). Việc hiểu rõ các khoản chi phí này, cũng như quy trình, thời hiệu yêu cầu thi hành án, sẽ giúp bị hại chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi bồi thường thiệt hại hợp pháp của mình. Nếu bạn đang gặp khó khăn trong việc yêu cầu thi hành án bồi thường thiệt hại sau một vụ án hình sự, hãy liên hệ luật sư để được tư vấn, hỗ trợ kịp thời.
Xem thêm: Thù lao luật sư hình sự được tính như thế nào theo quy định?
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
