Khởi tố vụ án hình sự là bước đầu tiên, có ý nghĩa mở đầu cho toàn bộ quá trình tố tụng hình sự. Bài viết phân tích chi tiết căn cứ, thẩm quyền, trình tự và thời hạn của giai đoạn quan trọng này theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
1. Khởi tố vụ án hình sự là gì?
Khởi tố vụ án hình sự là hoạt động của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, xác định có dấu hiệu tội phạm để chính thức bắt đầu quá trình điều tra, xử lý theo quy định pháp luật hình sự. Đây là giai đoạn tố tụng đầu tiên, quyết định một sự việc có được đưa vào con đường xử lý hình sự hay không.
2. Căn cứ khởi tố vụ án hình sự
Chỉ được khởi tố vụ án khi đã xác định có dấu hiệu tội phạm. Việc xác định dấu hiệu tội phạm dựa trên các căn cứ: tố giác của cá nhân; tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân; tin báo trên phương tiện thông tin đại chúng; kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước; cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm; và người phạm tội tự thú.
3. Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự
Thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự thuộc về Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, Viện kiểm sát (trong một số trường hợp), và Hội đồng xét xử (khi qua xét xử phát hiện có tội phạm hoặc người phạm tội mới cần điều tra).
4. Trình tự tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm
4.1. Tiếp nhận tố giác, tin báo
Cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm từ cá nhân, tổ chức theo quy định.
4.2. Kiểm tra, xác minh
Cơ quan điều tra tiến hành kiểm tra, xác minh nguồn tin, có thể áp dụng các biện pháp cần thiết để làm rõ có hay không có dấu hiệu tội phạm.
4.3. Ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án
Trên cơ sở kết quả xác minh, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự (nếu có dấu hiệu tội phạm) hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự (nếu không có dấu hiệu tội phạm hoặc thuộc trường hợp không được khởi tố theo quy định).
5. Thời hạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm
Trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày nhận được tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, cơ quan điều tra phải kiểm tra, xác minh và ra một trong các quyết định (khởi tố, không khởi tố, hoặc tạm đình chỉ). Đối với vụ việc phức tạp, thời hạn này có thể được gia hạn nhưng không quá 2 tháng.
Quy trình tố tụng hình sự tại Việt Nam
6. Các trường hợp không được khởi tố vụ án hình sự
Pháp luật quy định các trường hợp không được khởi tố vụ án hình sự, bao gồm: không có sự việc phạm tội; hành vi không cấu thành tội phạm; người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự; người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật; đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; tội phạm đã được đại xá; và một số trường hợp khác theo quy định.
7. Khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại
Đối với một số tội danh đặc thù (như tội cố ý gây thương tích ở mức độ nhẹ, tội làm nhục người khác), việc khởi tố vụ án hình sự chỉ được tiến hành khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất. Nếu bị hại rút yêu cầu trước ngày mở phiên tòa sơ thẩm, vụ án phải được đình chỉ.
8. Quyền khiếu nại quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án
Nếu không đồng ý với quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự, người có quyền, lợi ích liên quan có quyền khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 để được xem xét lại.
9. Vai trò của luật sư ngay từ giai đoạn khởi tố
Luật sư có thể tư vấn cho người bị tố giác, người có liên quan hiểu rõ quyền của mình ngay từ giai đoạn xác minh tin báo, hỗ trợ đánh giá tính hợp pháp của quyết định khởi tố (nếu có), và kịp thời có ý kiến, khiếu nại nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm trình tự, thủ tục.
10. Câu hỏi thường gặp
Có tố giác thì có chắc chắn bị khởi tố không?
Không, cơ quan điều tra phải xác minh có dấu hiệu tội phạm hay không trước khi quyết định khởi tố, không phải mọi tố giác đều dẫn đến khởi tố.
Bị hại rút đơn có làm chấm dứt vụ án không?
Chỉ áp dụng đối với một số tội danh khởi tố theo yêu cầu của bị hại, nếu rút yêu cầu trước ngày mở phiên tòa sơ thẩm, vụ án sẽ được đình chỉ.
Quyết định khởi tố có thể bị hủy bỏ không?
Có, nếu sau này phát hiện không có căn cứ hoặc có vi phạm nghiêm trọng thủ tục, quyết định khởi tố có thể bị hủy bỏ theo quy định pháp luật.
Xem thêm: Giai đoạn điều tra vụ án hình sự diễn ra như thế nào?
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
