Trong số các án lệ đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao công bố, có hai án lệ được vận dụng thường xuyên nhất khi giải quyết tranh chấp thừa kế có đồng thừa kế ở nước ngoài: Án lệ số 06/2016/AL (về việc Tòa án vẫn phải giải quyết vụ án dù không xác định được địa chỉ của người thừa kế ở nước ngoài) và Án lệ số 05/2016/AL(về việc chuyển hóa di sản hết thời hiệu thành tài sản chung, có tình tiết nhiều đồng thừa kế ở nước ngoài ủy quyền cho người trong nước). Bài viết phân tích chi tiết nội dung, tình huống thực tế của hai án lệ này, cùng một bản án sơ thẩm đã trực tiếp vận dụng Án lệ 06 để bạn đọc hình dung rõ cách thức các Tòa án xử lý loại tranh chấp này trên thực tế.
ÁN LỆ SỐ 06/2016/AL: TÒA ÁN VẪN PHẢI GIẢI QUYẾT DÙ KHÔNG XÁC ĐỊNH ĐƯỢC ĐỊA CHỈ NGƯỜI THỪA KẾ Ở NƯỚC NGOÀI
Đây là án lệ được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 6/4/2016, nguồn án lệ là quyết định giám đốc thẩm liên quan đến vụ “Tranh chấp thừa kế” đối với căn nhà số 66 phố Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, diện tích 123m², do vợ chồng cụ Vũ Đình Quảng và cụ Nguyễn Thị Thênh để lại cho 6 người con, trong đó ba người con (ông Đường, bà Cẩm, bà Thảo) định cư ở nước ngoài, trong khi ba người còn lại sinh sống tại Việt Nam. Vụ án kéo dài suốt nhiều năm qua nhiều cấp xét xử vì nhiều lần bị đình chỉ do chưa xác định được địa chỉ hoặc chưa làm rõ được người thừa kế của hai người đã mất trong số những người ở nước ngoài.
Nội dung cốt lõi của án lệ:
Khi Tòa án đã thực hiện đầy đủ thủ tục ủy thác tư pháp, thu thập chứng cứ theo đúng quy định pháp luật nhưng vẫn không thể xác định được địa chỉ của người thừa kế ở nước ngoài, Tòa án không được đình chỉ vụ án vô thời hạn mà vẫn phải giải quyết yêu cầu của nguyên đơn. Nếu đã xác định được di sản, hàng thừa kế và người để lại di sản không có di chúc, Tòa án chia thừa kế cho nguyên đơn theo pháp luật; phần di sản của những người thừa kế vắng mặt, chưa xác định được địa chỉ sẽ tạm giao cho người đang sống trong nước quản lý để sau này giao lại khi tìm được người thừa kế đó.
Án lệ cũng chỉ rõ một điểm mà cấp sơ thẩm trong vụ án gốc đã bỏ sót: lẽ ra phải thực hiện ủy thác tư pháp và thu thập chứng cứ đối với hai người thừa kế đã qua đời để làm rõ thời điểm chết và xác định xem những người này có người thừa kế kế tiếp hay không, thay vì bỏ qua bước xác minh đó.
Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ÁN LỆ 06/2016/AL VỚI HỒ SƠ THỪA KẾ CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
Án lệ này giải quyết đúng nỗi lo lớn nhất của nhiều gia đình có người thân thất lạc liên lạc ở nước ngoài: sợ rằng chỉ cần một đồng thừa kế “biệt tăm” là toàn bộ vụ kiện thừa kế sẽ bị treo vô thời hạn. Theo hướng dẫn của án lệ, miễn là Tòa án đã làm đúng, làm đủ thủ tục ủy thác tư pháp (thường thông qua Bộ Tư pháp, cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam ở nước ngoài) mà vẫn không có kết quả, vụ án vẫn được xét xử, quyền lợi của người thừa kế vắng mặt được bảo lưu bằng cơ chế “tạm giao quản lý”, không bị mất trắng nhưng cũng không cản trở việc chia di sản cho những người đã đủ điều kiện.
Thủ tục nhận thừa kế có yếu tố nước ngoài chi tiết từ A-Z
ÁN LỆ SỐ 05/2016/AL: DI SẢN HẾT THỜI HIỆU CHUYỂN THÀNH TÀI SẢN CHUNG, CÓ ĐỒNG THỪA KẾ Ở NƯỚC NGOÀI ỦY QUYỀN
Án lệ số 05/2016/AL cũng được thông qua cùng đợt với Án lệ 06, nguồn án lệ là quyết định giám đốc thẩm về vụ “Tranh chấp di sản thừa kế” đối với căn nhà số 263 đường Trần Bình Trọng, Phường 4, Quận 5, TP.HCM, di sản của cụ Nguyễn Văn Hưng và cụ Lê Thị Ngự, giữa nguyên đơn là bà Nguyễn Thị Thưởng, bà Nguyễn Thị Xuân với bị đơn là ông Nguyễn Chí Trải và những người liên quan. Điểm đáng chú ý với chủ đề yếu tố nước ngoài: nhiều người trong hàng thừa kế mang tên quốc tế hai phần như ông Nguyễn Chí Trải còn có tên Cesar Trai Nguyen, cho thấy đây là các thành viên gia đình đã định cư, nhập quốc tịch nước ngoài từ sau năm 1975. Trong quá trình tố tụng, một số người thừa kế ở nước ngoài đã lập văn bản ủy quyền cho người thân tại Việt Nam thay mặt tham gia giải quyết vụ việc — ví dụ hai người con ủy quyền toàn bộ cho một người chị quyết định mọi vấn đề liên quan đến tranh chấp, phân chia nhà đất tại Việt Nam.
Nội dung cốt lõi của án lệ:
Cụ Hưng chết năm 1978 không để lại di chúc, đến thời điểm giải quyết đã hết thời hiệu khởi kiện chia thừa kế theo quy định. Tuy nhiên, do những người thừa kế còn sống đều thừa nhận nhà đất là tài sản chưa chia và không có tranh chấp về hàng thừa kế, Tòa án xác định đây là tài sản chung chưa chia của các đồng thừa kế, được giải quyết theo thủ tục chia tài sản chung (không phải theo thủ tục chia di sản thừa kế đã hết thời hiệu), đồng thời công nhận công sức quản lý, tôn tạo di sản trong nhiều năm của người trực tiếp trông coi tài sản khi phân chia.
BÀI HỌC TỪ ÁN LỆ 05 CHO HỒ SƠ CÓ ĐỒNG THỪA KẾ Ở NƯỚC NGOÀI
Với gia đình có nhiều đồng thừa kế định cư ở nước ngoài từ hàng chục năm, việc thời hiệu 30 năm bị bỏ lỡ (do khoảng cách địa lý, mất liên lạc, chậm trễ thống nhất ý kiến) là tình huống khá phổ biến. Án lệ 05/2016/AL cho thấy hướng xử lý thực tế: nếu tất cả đồng thừa kế, kể cả những người ở nước ngoài thông qua văn bản ủy quyền hợp lệ, đều thừa nhận tài sản chưa chia là tài sản chung, vụ việc vẫn có thể được Tòa án thụ lý giải quyết theo hướng chia tài sản chung, chứ không đương nhiên bị từ chối chỉ vì đã hết thời hiệu thừa kế.
BẢN ÁN THỰC TẾ ĐÃ VẬN DỤNG ÁN LỆ 06/2016/AL: VỤ VIỆC TẠI TAND HUYỆN YÊN DŨNG, BẮC GIANG
Bản án dân sự sơ thẩm số 28/2021/DS-ST ngày 29/9/2021 của Tòa án nhân dân huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang là một ví dụ cho thấy Án lệ 06/2016/AL được các tòa án cấp huyện áp dụng trực tiếp trong thực tiễn xét xử, không chỉ dừng ở lý thuyết. Vụ án có nhiều người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan yêu cầu độc lập gồm bà Thân Thị H1, bà Thân Thị L, bà Thân Thị Ng và bà Thân Thị B, đề nghị Tòa án chia di sản thừa kế của bố mẹ để lại làm 7 phần bằng nhau, mỗi người 1/7; một số người trong số này đã ủy quyền tham gia tố tụng cho người đại diện là ông Giáp Quang Khải thay vì trực tiếp có mặt. Bản án căn cứ các Điều 611, 612, 613, khoản 2 Điều 616, điểm c khoản 2 Điều 618, Điều 623, 649, 650, 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 cùng Án lệ số 06/2016/AL để giải quyết.
NGUYÊN TẮC XUYÊN SUỐT RÚT RA TỪ CÁC ÁN LỆ, BẢN ÁN NÊU TRÊN
- Tòa án có trách nhiệm chủ động thực hiện ủy thác tư pháp để xác định địa chỉ, quyền lợi của người thừa kế ở nước ngoài, nhưng việc không tìm được địa chỉ không đồng nghĩa vụ án bị treo vô thời hạn.
- Phần di sản của người thừa kế vắng mặt, chưa xác định được địa chỉ được tạm giao người trong nước quản lý, không bị coi là từ bỏ quyền thừa kế.
- Văn bản ủy quyền hợp lệ (đã hợp pháp hóa lãnh sự nếu lập ở nước ngoài) là công cụ được Tòa án chấp nhận rộng rãi để người thừa kế ở nước ngoài tham gia tố tụng hoặc thể hiện ý chí về việc phân chia mà không cần có mặt trực tiếp.
- Việc hết thời hiệu khởi kiện chia thừa kế không đồng nghĩa mất quyền lợi vĩnh viễn, nếu các đồng thừa kế (kể cả ở nước ngoài) cùng thừa nhận tài sản là sở hữu chung chưa chia.
- Công sức quản lý, tôn tạo di sản của người trực tiếp trông coi tài sản trong nhiều năm (thường là người ở lại trong nước trong khi anh chị em định cư nước ngoài) được Tòa án ghi nhận khi phân chia, không bị bỏ qua.
CÁCH TRA CỨU NGUYÊN VĂN CÁC ÁN LỆ VÀ BẢN ÁN LIÊN QUAN
Bạn đọc muốn tra cứu nguyên văn có thể tìm trên Cổng thông tin điện tử công bố án lệ của Tòa án nhân dân tối cao (anle.toaan.gov.vn) bằng số hiệu án lệ (ví dụ “Án lệ số 06/2016/AL”, “Án lệ số 05/2016/AL”), hoặc tra cứu bản án, quyết định đã có hiệu lực trên Cổng thông tin điện tử công bố bản án, quyết định của Tòa án (congbobanan.toaan.gov.vn) bằng số hiệu bản án hoặc từ khóa vụ việc.
LƯU Ý QUAN TRỌNG KHI VẬN DỤNG ÁN LỆ VÀO HỒ SƠ CỦA BẠN
- Án lệ chỉ có giá trị áp dụng đối với tình huống pháp lý tương tự với tình huống án lệ đã nêu; không nên viện dẫn máy móc cho mọi trường hợp có yếu tố nước ngoài.
- Với Án lệ 05/2016/AL, điều kiện tiên quyết là tất cả đồng thừa kế phải thống nhất coi tài sản là chưa chia/tài sản chung nếu có tranh chấp về hàng thừa kế hoặc về việc tài sản đã được chia trên thực tế, án lệ này không áp dụng được (thực tiễn xét xử sau này từng có bản án phúc thẩm bác yêu cầu trích công sức theo Án lệ 05 vì tình huống thực tế của vụ việc không tương đồng).
- Với Án lệ 06/2016/AL, việc “đã ủy thác tư pháp đúng quy định” là điều kiện bắt buộc phải chứng minh trong hồ sơ nếu Tòa án bỏ qua bước này, bản án có nguy cơ bị kháng nghị, hủy để xét xử lại.
- Việc tra cứu án lệ nên đi kèm tư vấn của luật sư để đánh giá mức độ tương đồng giữa tình huống án lệ và tình huống thực tế của hồ sơ, tránh áp dụng sai dẫn đến kết quả không như mong đợi.
LUẬT SƯ TƯ VẤN PHÁP LÝ THỪA KẾ DỰA TRÊN ÁN LỆ VÀ THỰC TIỄN XÉT XỬ
Với hồ sơ thừa kế có đồng thừa kế ở nước ngoài, việc nắm vững Án lệ 05/2016/AL, Án lệ 06/2016/AL và cách các Tòa án địa phương đã vận dụng trong thực tế giúp luật sư tư vấn pháp lý thừa kế xây dựng chiến lược khởi kiện hoặc đàm phán phù hợp, đồng thời dự liệu trước các bước thủ tục (ủy thác tư pháp, ủy quyền tố tụng) mà Tòa án sẽ yêu cầu.
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
