Quyền con người trong tố tụng hình sự là một trong những chế định quan trọng nhất của Nhà nước pháp quyền, bởi lẽ đây là lĩnh vực mà quyền tự do, danh dự, nhân phẩm, thậm chí tính mạng của con người có nguy cơ bị xâm phạm nhiều nhất nếu quyền lực nhà nước không được kiểm soát chặt chẽ. Trong bối cảnh đó, luật sư với tư cách là người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đóng vai trò như một “lá chắn” pháp lý không thể thiếu, giúp cân bằng giữa quyền lực công tố, xét xử của Nhà nước với quyền của cá nhân bị buộc tội, bị hại, và những người tham gia tố tụng khác. Bài viết này phân tích sâu vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền con người xuyên suốt các giai đoạn của tố tụng hình sự tại Việt Nam.
1. Cơ sở pháp lý về quyền con người trong tố tụng hình sự
Hiến pháp 2013 quy định rõ tại Điều 20: mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Điều 31 Hiến pháp khẳng định nguyên tắc suy đoán vô tội và quyền được xét xử công bằng, công khai, kịp thời.
Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 cụ thể hóa các nguyên tắc hiến định này thành một hệ thống các nguyên tắc cơ bản: bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội (Điều 16); suy đoán vô tội (Điều 13); không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án; tranh tụng trong xét xử được bảo đảm (Điều 26); bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, chỗ ở, đời sống riêng tư…
Chính trong khuôn khổ pháp lý này, sự tham gia của luật sư được xem là cơ chế bảo đảm thực chất, chứ không chỉ mang tính hình thức, cho các quyền hiến định nêu trên.
2. Vai trò của luật sư trong từng giai đoạn tố tụng
2.1. Giai đoạn điều tra
Đây là giai đoạn mà quyền con người của người bị bắt, bị tạm giữ, bị can dễ bị xâm phạm nhất, do tính chất khép kín và quyền lực tập trung vào cơ quan điều tra. Luật sư tham gia từ giai đoạn này có các vai trò cụ thể:
- Bảo đảm quyền im lặng và quyền không tự buộc tội: Luật sư giải thích cho thân chủ hiểu rõ quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình, quyền không buộc phải nhận mình có tội.
- Giám sát tính hợp pháp của việc bắt, tạm giữ, tạm giam: Luật sư kiểm tra căn cứ, thẩm quyền, thủ tục bắt giữ, kịp thời khiếu nại nếu phát hiện vi phạm (bắt người không đúng thẩm quyền, quá thời hạn tạm giữ, tạm giam không gia hạn đúng quy định…).
- Có mặt khi lấy lời khai, hỏi cung: Theo quy định của BLTTHS, người bào chữa có quyền có mặt khi lấy lời khai của người bị bắt, bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can nếu điều tra viên đồng ý (đối với một số trường hợp phải có mặt bắt buộc). Sự có mặt của luật sư là yếu tố quan trọng ngăn ngừa tình trạng bức cung, dùng nhục hình — những hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền con người từng gây ra nhiều vụ án oan sai được dư luận biết đến.
- Thu thập chứng cứ, tài liệu có lợi cho thân chủ: Luật sư có quyền thu thập chứng cứ, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị buộc tội.
2.2. Giai đoạn truy tố
Trong giai đoạn Viện kiểm sát xem xét quyết định truy tố, luật sư tiếp tục thực hiện các quyền: đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án sau khi kết thúc điều tra; đưa ra kiến nghị, khiếu nại đối với quyết định truy tố nếu thấy chưa đủ căn cứ; đề nghị thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn nếu không còn cần thiết hoặc không có căn cứ.
2.3. Giai đoạn xét xử
Đây là giai đoạn thể hiện rõ nhất vai trò bảo đảm quyền con người của luật sư thông qua cơ chế tranh tụng:
- Tranh luận, đối đáp với đại diện Viện kiểm sát: Luật sư đưa ra các luận cứ, chứng cứ, lập luận pháp lý để phản bác cáo buộc (nếu bào chữa) hoặc bảo vệ quyền lợi của bị hại (nếu bảo vệ quyền lợi bị hại), bảo đảm mọi chứng cứ, tình tiết đều được xem xét công khai, khách quan tại phiên tòa.
- Bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội: Luật sư nhấn mạnh nguyên tắc mọi nghi ngờ về lỗi của bị cáo, nếu không được loại trừ theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định, phải được giải thích theo hướng có lợi cho bị cáo.
- Đề nghị mức hình phạt hợp lý, tương xứng: Trong trường hợp không thể chứng minh vô tội hoàn toàn, luật sư vẫn có vai trò quan trọng trong việc đưa ra các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng mức hình phạt phù hợp, tránh áp dụng hình phạt quá nghiêm khắc so với tính chất, mức độ hành vi.
2.4. Giai đoạn thi hành án
Vai trò của luật sư không kết thúc khi bản án có hiệu lực. Luật sư có thể tiếp tục hỗ trợ thân chủ trong các thủ tục liên quan đến thi hành án hình sự: xin hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù, xin giảm thời hạn chấp hành hình phạt, xin đặc xá, xin xóa án tích… nhằm bảo đảm các quyền lợi hợp pháp của người chấp hành án được thực hiện đúng quy định.
3. Luật sư và việc phòng chống oan, sai
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của luật sư đối với việc bảo vệ quyền con người là góp phần phòng ngừa và phát hiện các vụ án oan, sai hiện tượng mà một người vô tội bị kết án hoặc một người bị xử lý quá nghiêm khắc so với hành vi thực tế đã thực hiện. Thực tiễn tố tụng hình sự tại Việt Nam trong những năm qua đã ghi nhận không ít vụ việc oan sai được phát hiện và minh oan, trong đó vai trò kiên trì theo đuổi vụ việc, thu thập chứng cứ mới, kiến nghị giám đốc thẩm, tái thẩm của luật sư đóng góp phần không nhỏ.
Cơ chế bảo đảm quyền bào chữa càng được thực hiện đầy đủ, thực chất ngay từ giai đoạn đầu của tố tụng (bắt, tạm giữ, hỏi cung), thì nguy cơ xảy ra oan sai càng được giảm thiểu. Đây cũng chính là lý do vì sao pháp luật tố tụng hình sự hiện đại ngày càng mở rộng quyền của người bào chữa, rút ngắn thời điểm luật sư được tham gia vào vụ án (theo BLTTHS 2015, người bào chữa có thể tham gia từ khi khởi tố bị can, thậm chí từ khi có người bị bắt, bị tạm giữ trong trường hợp bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang).
4. Bảo vệ quyền của bị hại và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan
Không chỉ tập trung vào việc bào chữa cho người bị buộc tội, luật sư còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại đối tượng cũng cần được bảo vệ quyền con người trong quá trình tố tụng: quyền được thông báo kết quả giải quyết vụ án, quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại, quyền đề nghị hình phạt, quyền tham gia tố tụng, trình bày ý kiến tại phiên tòa. Trong nhiều vụ án, đặc biệt là các vụ án xâm phạm sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản, sự hỗ trợ pháp lý từ luật sư giúp bị hại tránh bị “tổn thương lần hai” trong quá trình tố tụng và bảo đảm được bồi thường thỏa đáng.
5. Thách thức trong thực tiễn hành nghề
Mặc dù pháp luật đã có nhiều quy định tiến bộ, việc thực hiện đầy đủ vai trò bảo vệ quyền con người của luật sư trong tố tụng hình sự vẫn gặp một số thách thức: khó khăn trong việc tiếp cận thân chủ ở giai đoạn đầu điều tra, hạn chế trong việc sao chụp, nghiên cứu hồ sơ vụ án, sự phối hợp chưa thực sự thuận lợi từ một số cơ quan tiến hành tố tụng ở địa phương. Đây là những vấn đề mà giới luật sư và các cơ quan quản lý nhà nước về tư pháp vẫn đang tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp.
6. Kết luận
Vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự không chỉ dừng lại ở việc bào chữa, giảm nhẹ hình phạt cho bị can, bị cáo, mà còn là một cơ chế giám sát quyền lực nhà nước, góp phần bảo đảm tính công bằng, khách quan của toàn bộ quá trình tố tụng, phòng ngừa oan sai và bảo vệ những giá trị nhân quyền cơ bản được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận. Đối với bất kỳ ai đang liên quan đến một vụ án hình sự dù với tư cách là người bị buộc tội hay bị hại việc tìm đến sự hỗ trợ của luật sư hình sự có kinh nghiệm ngay từ giai đoạn sớm nhất là cách hiệu quả nhất để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình được bảo vệ một cách trọn vẹn.
Xem thêm: Phân biệt tội phạm hình sự và vi phạm hành chính
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
