Cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin, các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản thông qua không gian mạng (mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, website giả mạo, sàn giao dịch ảo…) ngày càng trở nên phổ biến, tinh vi, gây thiệt hại lớn cho nhiều người dân. Bài viết này phân tích các thủ đoạn lừa đảo qua mạng phổ biến, các tội danh áp dụng và cách thức trình báo hiệu quả khi trở thành nạn nhân.
1. Các thủ đoạn lừa đảo qua mạng phổ biến
Trong thực tiễn, các đối tượng lừa đảo qua mạng thường sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi: giả danh cơ quan chức năng (công an, tòa án, viện kiểm sát, ngân hàng) gọi điện, nhắn tin thông báo nạn nhân liên quan đến vụ án, yêu cầu chuyển tiền để “xác minh”, “bảo lãnh”; lừa đảo đầu tư tài chính, chứng khoán, tiền ảo với cam kết lợi nhuận cao bất thường, sau đó chiếm đoạt tiền đầu tư của nạn nhân; giả mạo người thân, bạn bè qua tài khoản mạng xã hội bị chiếm đoạt để vay mượn tiền; lừa đảo bán hàng online (nhận tiền nhưng không giao hàng, giao hàng giả, kém chất lượng); lừa đảo tuyển dụng việc làm online, yêu cầu nộp phí trước; lừa đảo qua các đường link giả mạo (phishing) để đánh cắp thông tin tài khoản ngân hàng, sau đó chiếm đoạt tiền trong tài khoản; lừa đảo trúng thưởng, khuyến mãi giả để yêu cầu nạn nhân nộp phí nhận thưởng.
2. Các tội danh hình sự áp dụng
2.1. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS)
Đây là tội danh áp dụng phổ biến nhất đối với các hành vi lừa đảo qua mạng, sử dụng thủ đoạn gian dối (thông tin giả mạo, hứa hẹn không có thật) để chiếm đoạt tài sản của nạn nhân, đã được phân tích chi tiết ở bài viết riêng. Phương tiện thực hiện là không gian mạng không làm thay đổi bản chất pháp lý của tội danh, mà chỉ là công cụ, phương thức thực hiện hành vi lừa đảo.
2.2. Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290 BLHS)
Đây là tội danh riêng biệt, được thiết kế đặc thù cho các hành vi chiếm đoạt tài sản có sử dụng công nghệ thông tin, mạng máy tính, mạng viễn thông làm công cụ, phương tiện thực hiện, bao gồm các dạng hành vi cụ thể như: sử dụng thông tin về tài khoản, thẻ ngân hàng của cơ quan, tổ chức, cá nhân để chiếm đoạt tài sản; làm, tàng trữ, mua bán, sử dụng, lưu hành thẻ ngân hàng giả nhằm chiếm đoạt tài sản; truy cập bất hợp pháp vào tài khoản của cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm chiếm đoạt tài sản; lừa đảo trong thương mại điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn, kinh doanh đa cấp hoặc giao dịch chứng khoán qua mạng nhằm chiếm đoạt tài sản; thiết lập, cung cấp trái phép dịch vụ viễn thông, internet nhằm chiếm đoạt tài sản.
2.3. Các tội danh liên quan khác
Tùy vào thủ đoạn cụ thể, có thể phát sinh thêm các tội danh liên quan như: tội xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác (Điều 289 BLHS, nếu có hành vi đánh cắp thông tin, tài khoản); tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức (nếu giả mạo văn bản, giấy tờ của cơ quan chức năng); tội giả mạo trong công tác (nếu liên quan đến việc giả danh cán bộ, công chức).
3. Xác định khung hình phạt
Khung hình phạt áp dụng phụ thuộc vào giá trị tài sản chiếm đoạt (như đã phân tích ở bài viết về giá trị tài sản ảnh hưởng đến khung hình phạt) và các tình tiết định khung tăng nặng đặc thù được quy định riêng cho tội danh sử dụng công nghệ thông tin (Điều 290 BLHS), như: có tổ chức; phạm tội 02 lần trở lên; có tính chất chuyên nghiệp; tái phạm nguy hiểm; lợi dụng chức vụ, quyền hạn.
4. Đặc thù của việc điều tra tội phạm lừa đảo qua mạng
Việc điều tra loại tội phạm này có nhiều đặc thù, khó khăn hơn so với các vụ án truyền thống: đối tượng phạm tội thường sử dụng danh tính giả, số điện thoại, tài khoản ngân hàng không chính chủ (thuê, mua lại), gây khó khăn trong việc xác định danh tính thực; hoạt động phạm tội có thể xuyên quốc gia, đối tượng phạm tội ở nước ngoài, đòi hỏi hợp tác quốc tế trong điều tra; dòng tiền chiếm đoạt thường được luân chuyển qua nhiều tài khoản, chuyển đổi qua tiền điện tử, tiền ảo để che giấu, gây khó khăn cho việc truy vết, thu hồi.
5. Cách thức trình báo khi trở thành nạn nhân
Khi phát hiện mình là nạn nhân của hành vi lừa đảo qua mạng, người dân nên thực hiện các bước sau: lưu giữ đầy đủ chứng cứ (tin nhắn, hình ảnh chụp màn hình giao dịch, thông tin tài khoản nhận tiền, ghi âm cuộc gọi nếu có, lịch sử giao dịch chuyển khoản); trình báo ngay với cơ quan công an nơi cư trú hoặc nơi xảy ra vụ việc (có thể trình báo trực tiếp tại trụ sở công an, hoặc thông qua các kênh trình báo trực tuyến của cơ quan chức năng nếu có); đồng thời liên hệ ngay với ngân hàng để yêu cầu phong tỏa, tra soát giao dịch nếu phát hiện kịp thời (trong một số trường hợp, việc thông báo sớm cho ngân hàng có thể giúp ngăn chặn kịp thời việc chuyển tiền tiếp theo hoặc hỗ trợ truy vết dòng tiền).
Tội phạm xâm phạm sở hữu: Trộm cắp, lừa đảo, cướp tài sản và mức hình phạt
6. Khả năng thu hồi tài sản trong các vụ án lừa đảo qua mạng
Cần lưu ý một thực tế: do tính chất phức tạp, tinh vi của loại tội phạm này, khả năng thu hồi đầy đủ tài sản bị chiếm đoạt thường thấp hơn so với các vụ án truyền thống, đặc biệt khi đối tượng phạm tội đã kịp thời chuyển tiền qua nhiều tài khoản, quy đổi thành tiền điện tử hoặc tẩu tán ra nước ngoài. Tuy nhiên, việc trình báo kịp thời, sớm nhất có thể vẫn là yếu tố quan trọng nhất giúp tăng khả năng ngăn chặn, thu hồi tài sản, cũng như là cơ sở pháp lý để cơ quan chức năng tiến hành điều tra, truy tố, xử lý đối tượng phạm tội.
7. Vai trò của luật sư trong việc hỗ trợ nạn nhân lừa đảo qua mạng
Luật sư có thể hỗ trợ nạn nhân trong các công việc: tư vấn về cách thức thu thập, củng cố chứng cứ hiệu quả; hỗ trợ soạn thảo đơn trình báo, tố giác tội phạm với nội dung đầy đủ, chính xác; đại diện làm việc với cơ quan chức năng trong quá trình điều tra, giải quyết vụ việc; hỗ trợ yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu đối tượng phạm tội bị bắt giữ, xử lý.
8. Biện pháp phòng ngừa cho người dân
Để phòng ngừa trở thành nạn nhân của lừa đảo qua mạng, người dân nên: cảnh giác với các cuộc gọi, tin nhắn tự xưng là cơ quan chức năng yêu cầu chuyển tiền; không cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng, mã OTP cho bất kỳ ai qua điện thoại, tin nhắn; xác minh kỹ thông tin trước khi thực hiện các giao dịch chuyển tiền, đặc biệt là các lời mời đầu tư với lợi nhuận cao bất thường; kiểm tra kỹ thông tin người bán, uy tín cửa hàng trước khi mua hàng online; cập nhật thông tin, kiến thức về các thủ đoạn lừa đảo mới thông qua các kênh thông tin chính thống.
9. Kết luận
Lừa đảo qua mạng, chiếm đoạt tài sản online là loại tội phạm ngày càng phổ biến, tinh vi, được xử lý theo tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS) hoặc tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290 BLHS), tùy vào thủ đoạn cụ thể. Việc trình báo kịp thời, thu thập đầy đủ chứng cứ có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng điều tra, xử lý và thu hồi tài sản. Nếu bạn hoặc người thân là nạn nhân của hành vi lừa đảo qua mạng, hãy liên hệ ngay cơ quan công an và luật sư để được tư vấn, hỗ trợ kịp thời.
Xem thêm: Khởi kiện dân sự đòi bồi thường trong vụ án hình sự về tài sản
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
