Khi một người qua đời để lại di chúc, câu hỏi đầu tiên nhiều gia đình đặt ra là: ai có quyền và trách nhiệm công bố nội dung di chúc đó? Việc xác định đúng người công bố không chỉ mang tính thủ tục mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tính minh bạch, khách quan của quá trình chia thừa kế.
Thứ tự ưu tiên xác định người công bố di chúc
Điều 647 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ thứ tự ưu tiên như sau:
Thứ nhất, nếu di chúc bằng văn bản được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng thì công chứng viên chính là người công bố di chúc. Đây là trường hợp phổ biến và thuận lợi nhất vì công chứng viên là bên thứ ba độc lập, có chuyên môn pháp lý và không có quyền lợi liên quan đến nội dung di chúc.
Thứ hai, nếu người lập di chúc đã chỉ định rõ một người cụ thể trong nội dung di chúc để đảm nhận việc công bố, thì người được chỉ định đó có nghĩa vụ phải thực hiện việc công bố khi thời điểm mở thừa kế đến.
Thứ ba, nếu người lập di chúc không chỉ định người công bố, hoặc người được chỉ định từ chối thực hiện, thì những người thừa kế còn lại sẽ thỏa thuận để cử ra một người đứng ra công bố di chúc.
Vì sao pháp luật quy định thứ tự ưu tiên này?
Quy định này nhằm đảm bảo tính khách quan, minh bạch tối đa cho quá trình công bố ưu tiên hàng đầu là công chứng viên (bên độc lập, chuyên môn cao), sau đó mới đến người do chính người lập di chúc tin tưởng chỉ định, và cuối cùng mới là sự thỏa thuận giữa các đồng thừa kế (nhóm có quyền lợi trực tiếp, dễ phát sinh mâu thuẫn nếu không thống nhất). Cách sắp xếp này giúp hạn chế tối đa nguy cơ một bên có quyền lợi lớn trong di chúc tự ý công bố nội dung theo hướng có lợi cho mình hoặc trì hoãn việc công bố để trục lợi.
Nghĩa vụ của người công bố di chúc
Người được xác định là người công bố di chúc có các nghĩa vụ: công bố đầy đủ, chính xác, không được cắt xén hoặc sửa đổi nội dung di chúc dưới bất kỳ hình thức nào; sau thời điểm mở thừa kế, phải sao gửi di chúc tới tất cả những người có liên quan đến nội dung di chúc (bao gồm người được hưởng di sản, người bị truất quyền nếu có nêu rõ trong di chúc, người thực hiện nghĩa vụ nếu có); đảm bảo mọi người có quyền lợi liên quan đều nắm được thông tin kịp thời, đầy đủ để thực hiện các quyền của mình theo đúng thời hiệu pháp luật quy định.
Trường hợp không xác định được người công bố hoặc có tranh chấp
Nếu di chúc không được công chứng, không có người được chỉ định, và các đồng thừa kế không thể thống nhất được người công bố (ví dụ do mâu thuẫn nội bộ gia đình, nghi ngờ lẫn nhau về việc giữ di chúc), các bên có quyền yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền can thiệp giải quyết. Trong một số trường hợp, nếu có nghi ngờ về việc một người đang cố tình giữ di chúc mà không công bố nhằm trục lợi, những người thừa kế khác có thể khởi kiện yêu cầu Tòa án buộc người đang giữ di chúc phải giao nộp, công bố theo đúng quy định.
Hậu quả pháp lý khi cố tình che giấu, không công bố di chúc
Hành vi cố tình che giấu di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản là một trong những căn cứ khiến người đó mất quyền hưởng di sản theo điểm d khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là chế tài nghiêm khắc nhằm răn đe hành vi gian dối, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của những người thừa kế khác cũng như tôn trọng ý chí thực sự của người đã mất.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Quy trình thực hiện khi công chứng viên là người công bố di chúc
Bước 1: Gia đình liên hệ tổ chức hành nghề công chứng
Cung cấp giấy chứng tử của người lập di chúc, thông tin về việc di chúc đã được lưu giữ tại đó.
Bước 2: Tổ chức công chứng xác minh và chuẩn bị hồ sơ
Công chứng viên tra cứu hồ sơ lưu trữ, xác minh tính hợp lệ của giấy chứng tử và tư cách của người yêu cầu.
Bước 3: Công bố nội dung di chúc
Công chứng viên tổ chức buổi công bố (có thể có sự tham dự của các đồng thừa kế), đọc và giải thích rõ nội dung di chúc.
Bước 4: Sao gửi di chúc cho các bên liên quan
Cung cấp bản sao có xác nhận cho tất cả những người được nêu tên hoặc có quyền lợi liên quan trong di chúc.
Câu hỏi thường gặp
Người thừa kế theo pháp luật (không được nêu tên trong di chúc) có được biết nội dung di chúc không?
Có. Dù không được hưởng di sản theo di chúc, những người thuộc hàng thừa kế theo pháp luật vẫn có quyền được biết nội dung di chúc, đặc biệt để xác định họ có thuộc diện thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 644 hay không.
Có bắt buộc phải công bố di chúc trước sự chứng kiến của tất cả các đồng thừa kế cùng lúc không?
Không bắt buộc phải tổ chức cùng một buổi, tuy nhiên người công bố cần đảm bảo tất cả những người có liên quan đều được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác như nhau, tránh tình trạng công bố không đồng nhất cho từng người.
Trách nhiệm của công chứng viên khi công bố di chúc so với người được thỏa thuận cử ra
Khi công chứng viên là người công bố di chúc, họ hoạt động với tư cách là bên độc lập, không có quyền lợi trong nội dung di chúc, do đó việc công bố thường diễn ra nhanh chóng, khách quan, đúng nguyên văn nội dung đã lưu trữ. Ngược lại, khi người công bố là một trong các đồng thừa kế được thỏa thuận cử ra, dù về nguyên tắc pháp luật vẫn yêu cầu công bố trung thực, đầy đủ, nhưng trên thực tế người này có thể vô tình hoặc cố ý diễn giải, nhấn mạnh một số nội dung có lợi cho quan điểm của mình.
VN-LAW khuyến nghị trong trường hợp này, các đồng thừa kế nên yêu cầu người công bố cung cấp bản sao đầy đủ, nguyên văn của di chúc thay vì chỉ nghe tóm tắt bằng lời, để đảm bảo tính chính xác, khách quan.
Có thể ủy quyền cho luật sư công bố di chúc thay mình không?
Nếu người được xác định có trách nhiệm công bố di chúc (theo chỉ định của người lập di chúc hoặc theo thỏa thuận giữa các đồng thừa kế) không có điều kiện hoặc mong muốn tự mình thực hiện, hoàn toàn có thể ủy quyền hợp pháp cho luật sư hoặc người đại diện khác thay mặt mình thực hiện việc công bố, miễn là văn bản ủy quyền được lập đúng quy định (có công chứng, chứng thực). Đây là giải pháp phù hợp giúp đảm bảo tính chuyên nghiệp, khách quan, đặc biệt trong các gia đình có nguy cơ tranh chấp cao, khi có bên thứ ba trung lập đứng ra thực hiện công bố.
Quyền yêu cầu cung cấp bản sao di chúc của những người có liên quan
Bất kỳ ai được nêu tên hoặc có quyền lợi liên quan trong di chúc đều có quyền yêu cầu người công bố cung cấp bản sao đầy đủ nội dung di chúc liên quan đến quyền lợi của mình. Đây là quyền được pháp luật bảo vệ nhằm đảm bảo tính minh bạch, giúp mỗi người tự đánh giá, quyết định có đồng ý với nội dung phân chia hay không, có cần khởi kiện yêu cầu Tòa án can thiệp hay không, trong thời hạn pháp luật quy định.
Câu hỏi thường gặp
Nếu các đồng thừa kế không thống nhất được ai là người công bố di chúc thì sao?
Trong trường hợp này, các bên có thể tự nguyện thống nhất nhờ tổ chức hành nghề công chứng (nơi có thể không phải nơi lưu giữ di chúc gốc, nhưng có chuyên môn công chứng, chứng thực) hỗ trợ, hoặc khởi kiện yêu cầu Tòa án chỉ định người thực hiện việc công bố nếu mâu thuẫn không thể giải quyết bằng thỏa thuận.
Người bị truất quyền thừa kế trong di chúc có được biết nội dung công bố không?
Có. Dù bị truất quyền hưởng di sản, người này vẫn có quyền được biết nội dung di chúc liên quan đến việc mình bị truất quyền, để có thể xem xét việc khởi kiện nếu cho rằng việc truất quyền không đúng quy định pháp luật.
Xem thêm: Di chúc có hiệu lực từ thời điểm nào? Cách xác định chính xác
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
