Khi một bên vợ hoặc chồng đứng ra kinh doanh riêng (dưới hình thức hộ kinh doanh cá thể, doanh nghiệp tư nhân, hoặc công ty do một mình đứng tên), việc xác định và phân chia tài sản liên quan đến hoạt động kinh doanh này khi ly hôn thường phát sinh nhiều tranh cãi. Bài viết này phân tích chi tiết cách xử lý.
1. “Kinh doanh riêng” không đồng nghĩa với “tài sản riêng”
Đây là điểm nhầm lẫn phổ biến nhất. Việc một bên đứng tên, trực tiếp điều hành hoạt động kinh doanh không có nghĩa là toàn bộ tài sản, lợi nhuận từ hoạt động đó đương nhiên là tài sản riêng của người đó. Theo nguyên tắc chung, nếu hoạt động kinh doanh được thực hiện trong thời kỳ hôn nhân, sử dụng vốn từ tài sản chung, hoặc thu nhập, lợi nhuận phát sinh trong thời kỳ hôn nhân, đây vẫn được coi là tài sản chung của vợ chồng.
2. Trường hợp hoạt động kinh doanh được xây dựng từ tài sản riêng có trước hôn nhân
Nếu một bên đã có cơ sở kinh doanh, vốn kinh doanh trước khi kết hôn, đây là tài sản riêng ban đầu. Tuy nhiên, cần lưu ý:
- Lợi nhuận, thu nhập phát sinh từ hoạt động kinh doanh này trong thời kỳ hôn nhân thường được coi là tài sản chung (theo quy định về “hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng… trong thời kỳ hôn nhân” là tài sản chung, trừ trường hợp có thỏa thuận khác);
- Nếu tài sản chung được sử dụng để mở rộng, phát triển hoạt động kinh doanh này, phần giá trị tăng thêm do đóng góp từ tài sản chung có thể được xem xét là tài sản chung.
3. Vai trò của bên “không tham gia trực tiếp” kinh doanh
Ngay cả khi một bên không trực tiếp tham gia điều hành hoạt động kinh doanh, nếu bên đó đã có đóng góp gián tiếp — như đảm nhận công việc gia đình, chăm sóc con cái để bên kia toàn tâm phát triển kinh doanh, hoặc hỗ trợ vốn ban đầu, hỗ trợ các công việc hậu cần liên quan — đây vẫn được coi là công sức đóng góp vào việc tạo lập, phát triển tài sản chung (bao gồm cả tài sản từ hoạt động kinh doanh), theo nguyên tắc “lao động trong gia đình được coi như lao động có thu nhập” đã phân tích ở bài viết trước.
4. Khó khăn trong việc xác định giá trị tài sản kinh doanh
Đối với hộ kinh doanh cá thể, doanh nghiệp tư nhân, việc xác định giá trị tài sản thường phức tạp hơn doanh nghiệp có cấu trúc công ty rõ ràng, do:
- Sổ sách kế toán có thể không đầy đủ, minh bạch (đặc biệt với hộ kinh doanh nhỏ lẻ);
- Tài sản kinh doanh (hàng hóa, máy móc, thiết bị) có thể lẫn với tài sản sinh hoạt gia đình, khó tách bạch rõ ràng;
- Giá trị “thương hiệu”, uy tín kinh doanh, mối quan hệ khách hàng (tài sản vô hình) khó định giá chính xác.
5. Phương án phân chia phù hợp
5.1. Ưu tiên để người trực tiếp kinh doanh tiếp tục điều hành
Theo nguyên tắc bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh, Tòa án thường ưu tiên để bên trực tiếp điều hành, có chuyên môn, kinh nghiệm trong lĩnh vực đó tiếp tục nắm giữ, vận hành hoạt động kinh doanh, đồng thời có nghĩa vụ thanh toán giá trị chênh lệch tương ứng cho bên còn lại.
5.2. Định giá tổng thể hoạt động kinh doanh
Cần thực hiện định giá tổng thể (tài sản, hàng tồn kho, công nợ, giá trị vô hình nếu có thể xác định) để có cơ sở tính toán phần giá trị cần thanh toán cho bên không tiếp tục kinh doanh.
5.3. Phân chia tài sản khác để bù trừ
Trong nhiều trường hợp, thay vì chia tách trực tiếp hoạt động kinh doanh (có thể gây xáo trộn, ảnh hưởng đến nguồn thu nhập), hai bên có thể thỏa thuận: bên kinh doanh giữ lại toàn bộ cơ sở kinh doanh, bên còn lại nhận các tài sản khác có giá trị tương ứng (nhà đất, tiền mặt, tài sản khác) để đảm bảo công bằng mà không ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh đang diễn ra.
Chia tài sản chung khi ly hôn: Nguyên tắc, cách xác định và phương án phân chia
6. Nghĩa vụ, khoản nợ liên quan đến hoạt động kinh doanh
Nếu hoạt động kinh doanh có các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính (vay vốn ngân hàng, nợ nhà cung cấp), cần xác định rõ đây là nợ chung hay nợ riêng để phân định trách nhiệm phù hợp. Nếu khoản nợ phục vụ cho lợi ích chung của gia đình (dù đứng tên vay là một người), thường được coi là nợ chung; nếu là nợ phát sinh từ quyết định kinh doanh mạo hiểm, thiếu trách nhiệm của riêng một bên mà không phục vụ lợi ích gia đình, có thể xem xét là nghĩa vụ riêng.
7. Trường hợp bên còn lại lo ngại bị “che giấu” doanh thu, lợi nhuận thực tế
Đây là mối lo ngại phổ biến khi một bên trực tiếp quản lý, nắm giữ toàn bộ thông tin tài chính của hoạt động kinh doanh. Bên còn lại có thể:
- Yêu cầu Tòa án xác minh sổ sách kế toán, báo cáo thuế của hoạt động kinh doanh trong các năm gần nhất;
- Yêu cầu trưng cầu kiểm toán, thẩm định độc lập nếu có căn cứ nghi ngờ về tính minh bạch của thông tin tài chính được cung cấp;
- Thu thập các chứng cứ gián tiếp (mức sống thực tế, tài sản tích lũy được) để đối chiếu, làm cơ sở lập luận khi có nghi ngờ về sự chênh lệch với thông tin tài chính được kê khai.
8. Lời khuyên cho các cặp vợ chồng có hoạt động kinh doanh riêng
- Nên duy trì sổ sách kế toán minh bạch, rõ ràng ngay từ khi bắt đầu hoạt động kinh doanh, tách bạch tài sản kinh doanh và tài sản sinh hoạt gia đình;
- Nếu hoạt động kinh doanh được xây dựng từ tài sản riêng có trước hôn nhân, nên lưu giữ đầy đủ chứng cứ, đồng thời cân nhắc quản lý riêng biệt để tránh nhầm lẫn, tranh chấp về sau;
- Khi có tranh chấp, nên ưu tiên phương án thỏa thuận để hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh đang diễn ra, đặc biệt nếu đây là nguồn thu nhập chính của gia đình.
9. Luật sư hỗ trợ giải quyết tranh chấp tài sản kinh doanh riêng
Việc phân chia tài sản liên quan đến hoạt động kinh doanh riêng đòi hỏi sự am hiểu cả về pháp luật hôn nhân gia đình lẫn thực tiễn kinh doanh. Luật sư chia tài sản khi ly hôn của chúng tôi sẽ hỗ trợ bạn:
- Đánh giá, phân loại chính xác tài sản kinh doanh là chung hay riêng;
- Hỗ trợ yêu cầu xác minh, thẩm định thông tin tài chính khi cần thiết;
- Xây dựng phương án phân chia hợp lý, hạn chế tối đa ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động kinh doanh và thu nhập của cả gia đình.
Bên cạnh việc xác định tài sản, yếu tố “lỗi” của một bên trong hôn nhân cũng có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ phân chia cuối cùng. Tìm hiểu chi tiết trong bài viết lỗi của một bên ảnh hưởng thế nào đến tỷ lệ chia tài sản.
Xem thêm: Lỗi của một bên ảnh hưởng thế nào đến tỷ lệ chia tài sản?
Luật sư Ly hôn – Thuận tình, Đơn phương ly hôn, Giành quyền nuôi con và Chia tài sản
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
