Nhiều người cho rằng chỉ người đã thành niên (đủ 18 tuổi) mới có quyền lập di chúc. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam vẫn ghi nhận quyền lập di chúc của một số nhóm người chưa đủ 18 tuổi, với điều kiện và thủ tục đặc thù riêng.
Quy định pháp luật về độ tuổi được lập di chúc
Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ hai nhóm chủ thể được lập di chúc: người thành niên (đủ 18 tuổi trở lên) có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; và người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi được lập di chúc, nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.
Như vậy, người dưới 15 tuổi hoàn toàn không có quyền lập di chúc theo quy định của pháp luật, do chưa đủ độ tuổi cần thiết để pháp luật công nhận năng lực nhận thức, đánh giá đầy đủ hậu quả của việc định đoạt tài sản. Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi được quyền lập di chúc nhưng phải đáp ứng điều kiện bổ sung là có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp.
Vì sao pháp luật đặt ra điều kiện phải có sự đồng ý của cha, mẹ, người giám hộ?
Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi được coi là có năng lực hành vi dân sự chưa đầy đủ theo quy định chung của Bộ luật Dân sự, họ có thể tự mình xác lập, thực hiện một số giao dịch dân sự phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi, nhưng đối với các giao dịch quan trọng, có tính chất định đoạt tài sản lớn như lập di chúc, pháp luật yêu cầu phải có sự giám sát, đồng thuận từ người đại diện hợp pháp nhằm đảm bảo quyết định được đưa ra một cách thận trọng, tránh bị lợi dụng hoặc thiếu chín chắn trong nhận thức.
Hình thức di chúc bắt buộc đối với người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi
Theo quy định, di chúc của người trong độ tuổi này bắt buộc phải được lập thành văn bản, không được áp dụng hình thức di chúc miệng dù trong hoàn cảnh khẩn cấp (tính mạng bị đe dọa). Đây là điều kiện chặt chẽ hơn so với người thành niên, nhằm đảm bảo có đầy đủ chứng cứ, căn cứ rõ ràng cho việc lập di chúc của người chưa đủ năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Thủ tục lập di chúc cho người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi
Bước 1: Xác định người có quyền đồng ý
Cần xác định rõ ai là cha, mẹ hợp pháp hoặc người giám hộ theo quy định của pháp luật đối với người muốn lập di chúc, để lấy ý kiến đồng ý.
Bước 2: Cha, mẹ hoặc người giám hộ thể hiện sự đồng ý
Sự đồng ý này cần được thể hiện rõ ràng, tốt nhất bằng văn bản hoặc trực tiếp xác nhận trước công chứng viên/người có thẩm quyền chứng thực khi thực hiện thủ tục lập di chúc, để tránh tranh cãi về sau liên quan đến điều kiện này.
Bước 3: Soạn thảo nội dung di chúc theo đúng ý chí của người lập
Nội dung di chúc cần tuân thủ đầy đủ các yêu cầu chung theo Điều 631 Bộ luật Dân sự 2015 (ngày tháng năm, thông tin người lập, người được hưởng, tài sản định đoạt).
Bước 4: Công chứng hoặc chứng thực (khuyến nghị)
Dù pháp luật không bắt buộc di chúc của người từ 15-18 tuổi phải công chứng, VN-LAW khuyến nghị nên thực hiện công chứng hoặc chứng thực tại UBND cấp xã để tăng tính vững chắc pháp lý, do đây là nhóm chủ thể đặc biệt, dễ bị đặt câu hỏi về tính hợp pháp khi có tranh chấp.
Tài sản nào người chưa đủ 18 tuổi có quyền định đoạt trong di chúc?
Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi chỉ có quyền định đoạt trong di chúc đối với những tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của chính họ, ví dụ tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng, hoặc tài sản do chính họ tạo lập được từ lao động hợp pháp (nếu có). Trên thực tế, nhóm tuổi này thường không sở hữu nhiều tài sản có giá trị lớn, nên tình huống lập di chúc chủ yếu phát sinh khi các em đã được thừa kế hoặc tặng cho tài sản có giá trị đáng kể từ ông bà, cha mẹ.
Tình huống thực tế cần lập di chúc cho trẻ chưa đủ 18 tuổi
Trên thực tế, tình huống này thường phát sinh trong các trường hợp đặc biệt: trẻ vị thành niên mắc bệnh hiểm nghèo, đã được thừa kế hoặc sở hữu tài sản riêng có giá trị lớn (ví dụ nhận thừa kế từ ông bà đã mất), gia đình muốn để em chủ động thể hiện ý chí định đoạt tài sản của mình cho người thân yêu quý trước khi qua đời. Đây là những tình huống nhạy cảm, đòi hỏi sự tư vấn cẩn trọng cả về mặt pháp lý lẫn tâm lý.
Trường hợp cha, mẹ, người giám hộ không đồng ý
Nếu cha, mẹ hoặc người giám hộ không đồng ý cho người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi lập di chúc, người này không thể tự mình lập di chúc hợp pháp. Trong trường hợp này, nếu người chưa đủ 18 tuổi qua đời mà không có di chúc hợp pháp, tài sản của họ sẽ được chia theo pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế theo quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.
Câu hỏi thường gặp
Người 16 tuổi có được tự mình đến công chứng lập di chúc mà không cần cha mẹ đi cùng không?
Về nguyên tắc, cần có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ, tuy nhiên sự đồng ý này có thể được thể hiện trước (bằng văn bản) mà không nhất thiết cha mẹ phải trực tiếp có mặt tại buổi công chứng, miễn công chứng viên có căn cứ xác nhận rõ ràng về sự đồng ý đó.
Nếu cha và mẹ có ý kiến khác nhau về việc đồng ý cho con lập di chúc thì xử lý thế nào?
Đây là tình huống phức tạp cần được luật sư tư vấn cụ thể, thông thường cần có sự thống nhất của cả cha và mẹ (nếu cả hai đều còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, giám hộ hợp pháp đối với con) để đảm bảo tính chặt chẽ, tránh tranh chấp sau này.
Di chúc của người 17 tuổi có thể sửa đổi sau khi người đó đủ 18 tuổi không?
Có. Khi đã đủ 18 tuổi, người lập di chúc có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, có quyền tự mình sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập trước đó mà không cần sự đồng ý của cha, mẹ hay người giám hộ nữa.
Xem thêm: Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng khi nào hợp pháp?
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
