Nhiều người khi lập di chúc chỉ định đoạt một số tài sản cụ thể (như căn nhà đang ở), mà quên mất rằng mình còn sở hữu nhiều tài sản khác (sổ tiết kiệm, cổ phần, xe cộ…). Vậy phần tài sản “bị bỏ sót” này sẽ được xử lý như thế nào khi mở thừa kế?
Nguyên tắc xử lý phần di sản không được định đoạt trong di chúc
Theo khoản 2 Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc. Điều này có nghĩa: người lập di chúc hoàn toàn không bắt buộc phải liệt kê, định đoạt toàn bộ khối tài sản của mình trong di chúc họ có quyền chỉ định đoạt một phần theo ý muốn, phần còn lại (dù cố ý bỏ qua hay vô tình quên) sẽ tự động được xử lý theo quy định về thừa kế theo pháp luật, tức chia đều cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (hoặc hàng thừa kế tiếp theo nếu không còn ai ở hàng trước) theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.
Các trường hợp cụ thể dẫn đến việc “vẫn còn phần di sản ngoài di chúc”
Trên thực tế, có nhiều tình huống dẫn đến việc phát sinh phần di sản không được định đoạt trong di chúc:
Trường hợp 1: Người lập di chúc chỉ định đoạt một phần tài sản đã có tại thời điểm lập di chúc: ví dụ chỉ định đoạt căn nhà, không nhắc đến sổ tiết kiệm hiện có.
Trường hợp 2: Tài sản phát sinh sau khi lập di chúc: người lập di chúc mua thêm tài sản mới (đất, cổ phần, xe) sau khi đã lập di chúc mà không sửa đổi, bổ sung di chúc để đưa tài sản mới vào.
Trường hợp 3: Di chúc bị vô hiệu một phần: như đã phân tích ở các bài viết trước, nếu một phần di chúc không có hiệu lực (do người thừa kế theo di chúc chết trước, tài sản không còn, hoặc vi phạm điều kiện hợp pháp), phần di sản liên quan đến nội dung vô hiệu đó cũng được xử lý theo nguyên tắc chia theo pháp luật.
Trường hợp 4: Người lập di chúc cố ý chỉ định đoạt một phần, muốn phần còn lại chia theo pháp luật: đây là lựa chọn hợp pháp và khá phổ biến, ví dụ người lập di chúc chỉ muốn “ưu tiên” một người con được nhận một tài sản cụ thể, còn lại để các con khác tự thỏa thuận chia theo pháp luật.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Quy trình xử lý khi có cả di chúc và phần di sản chia theo pháp luật
Bước 1: Xác định rõ tài sản nào thuộc di chúc, tài sản nào không
Các đồng thừa kế cùng rà soát toàn bộ khối tài sản của người đã mất, đối chiếu với nội dung di chúc để phân loại: phần tài sản đã được định đoạt rõ ràng, hợp pháp trong di chúc; và phần tài sản còn lại (không được nhắc đến, hoặc thuộc phần di chúc vô hiệu).
Bước 2: Thực hiện khai nhận di sản theo di chúc đối với phần đã được định đoạt
Đối với phần tài sản đã có trong di chúc, các bên tiến hành thủ tục khai nhận di sản theo di chúc, công chứng và sang tên theo đúng nội dung, tỷ lệ đã được chỉ định.
Bước 3: Xác định hàng thừa kế theo pháp luật đối với phần còn lại
Đối với phần tài sản không được định đoạt, cần xác định đầy đủ những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (hoặc hàng tiếp theo) theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 để chia đều.
Bước 4: Lập văn bản khai nhận/thỏa thuận phân chia riêng cho phần chia theo pháp luật
Các đồng thừa kế theo pháp luật lập văn bản thỏa thuận phân chia (hoặc khai nhận nếu có một người duy nhất) đối với phần di sản này, công chứng và thực hiện thủ tục sang tên tương tự như trường hợp thừa kế theo pháp luật thông thường.
Lưu ý quan trọng: người thừa kế theo di chúc có được tham gia chia phần ngoài di chúc không?
Đây là điểm dễ gây nhầm lẫn. Người được chỉ định hưởng di sản theo di chúc không đương nhiên có quyền đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc, trừ khi người đó đồng thời cũng thuộc diện thừa kế theo pháp luật (ví dụ là con, vợ/chồng của người để lại di sản). Ngược lại, người thừa kế theo pháp luật (dù không được nêu tên trong di chúc, thậm chí bị “bỏ qua” khi định đoạt tài sản) vẫn có đầy đủ quyền được chia phần di sản ngoài di chúc theo đúng tỷ lệ quy định pháp luật.
Ví dụ minh họa: Ông U có ba người con: A, B, C. Ông U lập di chúc chỉ định đoạt căn nhà cho con A, không nhắc gì đến sổ tiết kiệm 2 tỷ đồng ông đang có. Khi ông U qua đời, căn nhà thuộc về con A theo di chúc. Riêng khoản tiết kiệm 2 tỷ đồng (phần di sản không được định đoạt) sẽ được chia đều theo pháp luật cho cả ba người con A, B, C (mỗi người khoảng 666 triệu đồng), chứ không phải chỉ con A được hưởng toàn bộ.
Vai trò của việc rà soát tài sản định kỳ khi đã lập di chúc
Để tránh tình trạng phát sinh phần di sản ngoài ý muốn (đặc biệt là tài sản mới hình thành sau khi lập di chúc), VN-LAW khuyến nghị người lập di chúc nên định kỳ (mỗi 1-2 năm hoặc khi có biến động tài sản lớn) rà soát lại nội dung di chúc, thực hiện thủ tục sửa đổi, bổ sung theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 để cập nhật đầy đủ các tài sản mới phát sinh, đảm bảo ý chí của mình được thể hiện trọn vẹn, tránh trường hợp một phần tài sản phải chia theo pháp luật ngoài ý muốn ban đầu.
Cách soạn thảo di chúc để tránh phát sinh phần di sản ngoài ý muốn
Một giải pháp được nhiều luật sư khuyến nghị là bổ sung thêm điều khoản dự phòng trong di chúc, ví dụ: “Đối với các tài sản khác không được liệt kê cụ thể trong di chúc này, dù đã có hoặc phát sinh sau này, sẽ được chia theo tỷ lệ tương tự như đã quy định đối với tài sản chính.” Điều khoản này giúp thể hiện rõ ràng ý chí của người lập di chúc muốn áp dụng nguyên tắc phân chia nhất quán cho cả những tài sản chưa được liệt kê cụ thể, hạn chế tối đa tranh chấp về sau, mặc dù mức độ hiệu lực của điều khoản dự phòng này cần được soạn thảo cẩn trọng, chính xác về mặt pháp lý để tránh bị coi là mập mờ, không rõ ràng.
Trường hợp phần di sản ngoài di chúc dẫn đến tranh chấp giữa hai nhóm thừa kế
Trên thực tế, việc tồn tại đồng thời cả phần di sản theo di chúc và phần chia theo pháp luật có thể dẫn đến những tranh chấp phức tạp, đặc biệt khi người thừa kế theo di chúc không muốn hợp tác cung cấp thông tin về toàn bộ khối tài sản của người đã mất, nhằm che giấu phần tài sản chưa được định đoạt để không phải chia sẻ với các đồng thừa kế khác theo pháp luật. Đây là hành vi tiềm ẩn rủi ro pháp lý, vì theo Điều 621 BLDS 2015, người có hành vi gian dối nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản có thể bị coi là mất quyền hưởng di sản.
Quyền yêu cầu kê khai đầy đủ tài sản khi có nghi ngờ che giấu
Nếu các đồng thừa kế theo pháp luật nghi ngờ còn tồn tại tài sản chưa được kê khai, có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền (ngân hàng, Văn phòng đăng ký đất đai, cơ quan thuế) cung cấp thông tin về tài sản đứng tên người đã mất, hoặc khởi kiện yêu cầu Tòa án buộc bên đang nắm giữ thông tin phải công khai, minh bạch toàn bộ khối tài sản để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của mình đối với phần di sản chia theo pháp luật.
Mối liên hệ giữa phần di sản ngoài di chúc với nghĩa vụ tài sản của người chết
Cần lưu ý, trước khi chia bất kỳ phần di sản nào (dù theo di chúc hay theo pháp luật), cần ưu tiên thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ tài sản của người chết để lại như: chi phí mai táng hợp lý, các khoản nợ hợp pháp, nghĩa vụ tài chính khác theo quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015 về thứ tự ưu tiên thanh toán. Phần di sản còn lại sau khi trừ đi các nghĩa vụ này mới được đem chia theo di chúc và theo pháp luật đối với phần tương ứng.
Xem thêm: Lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho người ngoài dòng họ
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
