Đây là câu hỏi nền tảng mà bất kỳ ai tìm hiểu về pháp luật thừa kế cũng cần nắm rõ trước tiên. Việc hiểu đúng sự khác biệt giữa hai hình thức này giúp mỗi người chủ động hơn trong việc lập kế hoạch tài sản cũng như bảo vệ quyền lợi của mình khi có người thân qua đời.
Căn cứ áp dụng: ý chí cá nhân và quy định mặc định của pháp luật
Thừa kế theo di chúc được áp dụng khi người để lại di sản đã chủ động thể hiện ý chí của mình thông qua một văn bản (hoặc di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt) hợp pháp, xác định rõ ai sẽ được hưởng tài sản và theo tỷ lệ, phương thức nào. Đây là hình thức thể hiện quyền tự do định đoạt tài sản của cá nhân, được pháp luật tôn trọng tối đa.
Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp: không có di chúc; di chúc không hợp pháp (bị vô hiệu toàn bộ); những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản (theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015). Đây là cơ chế “dự phòng” của pháp luật nhằm đảm bảo tài sản luôn có người thừa kế hợp pháp, dựa trên các mối quan hệ huyết thống, hôn nhân, nuôi dưỡng.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Đối tượng được hưởng di sản
Đối với thừa kế theo di chúc, người được hưởng di sản có thể là bất kỳ cá nhân, cơ quan, tổ chức nào mà người lập di chúc chỉ định, không giới hạn trong phạm vi người thân thích, miễn tuân thủ giới hạn về quyền của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc (Điều 644).
Đối với thừa kế theo pháp luật, người được hưởng di sản chỉ giới hạn trong phạm vi những người thuộc hàng thừa kế theo quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015: hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi; hàng thừa kế thứ hai gồm ông bà nội, ông bà ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột (nếu người chết là ông bà); hàng thừa kế thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại, bác/chú/cậu/cô/dì ruột, cháu ruột (nếu người chết là bác/chú/cậu/cô/dì), chắt ruột. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng thừa kế trước (do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận).
Tỷ lệ phân chia di sản
Theo di chúc, tỷ lệ phân chia hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của người lập di chúc — có thể chia không đều, chỉ định tài sản cụ thể cho từng người, hoặc thậm chí loại trừ hoàn toàn một số người thân (trừ những người thuộc diện được bảo vệ theo Điều 644).
Theo pháp luật, di sản được chia đều cho những người thừa kế cùng hàng theo Điều 651 khoản 2 Bộ luật Dân sự 2015, không phân biệt giới tính, thứ tự sinh, hoàn cảnh kinh tế, hay mức độ gần gũi tình cảm với người đã mất (ngoại trừ cơ chế thừa kế thế vị áp dụng khi người thừa kế đã chết trước, để lại con).
Hình thức, thủ tục thực hiện
Thừa kế theo di chúc đòi hỏi phải xác minh tính hợp pháp của di chúc trước (về người lập, nội dung, hình thức) trước khi tiến hành khai nhận di sản theo đúng nội dung đã định đoạt. Thừa kế theo pháp luật đơn giản hơn về mặt xác minh tính hợp pháp (không cần xem xét một văn bản di chúc), nhưng đòi hỏi phải xác định chính xác, đầy đủ tất cả những người thuộc hàng thừa kế được hưởng, dễ phát sinh khó khăn khi gia đình phức tạp (nhiều đời hôn nhân, con riêng, con nuôi).
Bảng so sánh tổng quan
| Tiêu chí | Thừa kế theo di chúc | Thừa kế theo pháp luật |
|---|---|---|
| Căn cứ áp dụng | Có di chúc hợp pháp | Không có di chúc hoặc di chúc vô hiệu/không đầy đủ |
| Người được hưởng | Theo chỉ định của người lập di chúc (không giới hạn quan hệ thân thích) | Giới hạn trong hàng thừa kế theo pháp luật |
| Tỷ lệ phân chia | Theo ý chí người lập di chúc | Chia đều cho người cùng hàng thừa kế |
| Giới hạn quan trọng | Quyền của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc (Điều 644) | Không có giới hạn tương tự, áp dụng đúng theo hàng thừa kế |
| Thủ tục xác minh | Cần xác minh tính hợp pháp của di chúc | Cần xác định đầy đủ người thuộc hàng thừa kế |
Trường hợp áp dụng đồng thời cả hai hình thức
Trên thực tế, không hiếm trường hợp một người vừa có di chúc (định đoạt một phần tài sản), vừa có phần di sản chia theo pháp luật (đối với phần không được định đoạt trong di chúc, theo khoản 2 Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015). Trong trường hợp này, cần xác định rõ ràng phần nào áp dụng theo di chúc, phần nào áp dụng theo pháp luật để thực hiện đúng thủ tục khai nhận tương ứng cho từng phần.
Cần xác định chính xác hình thức thừa kế áp dụng cho từng trường hợp
Việc xác định chính xác nên áp dụng thừa kế theo di chúc hay theo pháp luật (hoặc cả hai) đòi hỏi phân tích kỹ lưỡng tình trạng di chúc và hoàn cảnh gia đình cụ thể. VN-LAW hỗ trợ khách hàng rà soát, tư vấn chính xác, đồng thời thực hiện đầy đủ thủ tục khai nhận di sản phù hợp với từng trường hợp.
Xem thêm: Hướng dẫn giải quyết tranh chấp đất đai thừa kế trong gia đình
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
