Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ là một trong những tội danh phổ biến trong nhóm tội phạm về chức vụ, áp dụng đối với người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí công tác của mình để làm trái công vụ, gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Bài viết này phân tích chi tiết quy định về tội danh này theo Điều 356 Bộ luật Hình sự 2015.
1. Khái niệm hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ
Theo Điều 356 BLHS 2015, tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ, gây thiệt hại về tài sản từ mức nhất định trở lên hoặc gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
2. Dấu hiệu pháp lý cấu thành tội phạm
2.1. Chủ thể đặc biệt
Chủ thể của tội phạm này phải là người có chức vụ, quyền hạn, tức là người được bổ nhiệm, bầu cử, tuyển dụng, hợp đồng hoặc bằng một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện một nhiệm vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ. Đây là dấu hiệu bắt buộc, người không có chức vụ, quyền hạn không thể là chủ thể trực tiếp của tội danh này (dù có thể là đồng phạm với vai trò xúi giục, giúp sức).
2.2. Mặt khách quan
Hành vi khách quan là “làm trái công vụ”, tức là không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ nhiệm vụ được giao theo quy định của pháp luật, quy chế, quy định của cơ quan, tổ chức. Hành vi làm trái công vụ này phải xuất phát từ việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao (tức là có mối liên hệ trực tiếp giữa việc có chức vụ, quyền hạn với khả năng thực hiện hành vi vi phạm).
2.3. Hậu quả
Hành vi làm trái công vụ phải gây thiệt hại về tài sản đạt mức quy định của điều luật, hoặc gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân (thiệt hại phi vật chất, ví dụ ảnh hưởng đến uy tín, hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, quyền lợi hợp pháp của công dân).
2.4. Mặt chủ quan: động cơ vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác
Đây là dấu hiệu quan trọng cần chứng minh: người phạm tội thực hiện hành vi vì động cơ vụ lợi (nhằm đạt được lợi ích vật chất cho bản thân hoặc người khác) hoặc động cơ cá nhân khác (ví dụ: trả thù cá nhân, thiên vị người thân quen, củng cố vị trí, uy tín cá nhân…). Nếu hành vi làm trái công vụ không xuất phát từ động cơ này (ví dụ: do sơ suất, thiếu năng lực chuyên môn, không cố ý), có thể không cấu thành tội phạm này mà có thể xem xét theo hướng khác (ví dụ: xử lý kỷ luật hành chính, hoặc tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng nếu có yếu tố lỗi vô ý).
3. Khung hình phạt
Điều 356 BLHS 2015 quy định các khung hình phạt tăng dần theo mức độ thiệt hại gây ra và các tình tiết định khung tăng nặng khác (có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên, gây thiệt hại về tài sản ở mức đặc biệt lớn, dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt…). Hình phạt chính có thể bao gồm phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù có thời hạn, tùy theo mức độ nghiêm trọng của hành vi.
4. Hình phạt bổ sung
Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, phạt tiền, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.
Tội phạm kinh tế, chức vụ, tham nhũng: Quy định pháp luật và mức xử phạt
5. Phân biệt với các tội danh liên quan trong nhóm tội phạm về chức vụ
5.1. Với tội tham ô tài sản
Điểm khác biệt cốt lõi: tội tham ô tài sản đòi hỏi có hành vi chiếm đoạt tài sản mà người phạm tội có trách nhiệm quản lý (chuyển tài sản đó thành tài sản của mình một cách trái phép); trong khi tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ không nhất thiết phải có hành vi chiếm đoạt tài sản cụ thể, chỉ cần có hành vi làm trái công vụ gây thiệt hại là đủ, dù người phạm tội có trực tiếp chiếm đoạt được tài sản hay không.
5.2. Với tội nhận hối lộ
Tội nhận hối lộ đòi hỏi phải có yếu tố nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích khác từ người khác để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ; trong khi tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ không nhất thiết phải có giao dịch nhận lợi ích từ bên thứ ba, có thể chỉ đơn thuần là hành vi làm trái công vụ vì động cơ cá nhân khác (không phải vì nhận hối lộ từ ai).
5.3. Với tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ (Điều 357 BLHS)
Đây là tội danh gần gũi nhất, dễ nhầm lẫn nhất với tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Điểm khác biệt: tội lạm quyền là hành vi vượt quá quyền hạn được giao (làm những việc không thuộc thẩm quyền của mình), trong khi tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn là hành vi làm trái công vụ nhưng vẫn trong phạm vi thẩm quyền được giao (chỉ là thực hiện không đúng, không đầy đủ nhiệm vụ được giao, không phải làm việc vượt quá thẩm quyền).
6. Vai trò của luật sư trong việc bào chữa tội danh này
Do tính chất phức tạp trong việc phân biệt với các tội danh liên quan trong nhóm tội phạm về chức vụ, luật sư cần tập trung vào: phân tích kỹ lưỡng hành vi cụ thể để xác định đúng tội danh áp dụng (lợi dụng chức vụ, lạm quyền, tham ô, hay nhận hối lộ, mỗi tội danh có dấu hiệu pháp lý, khung hình phạt khác nhau); chứng minh hoặc phản bác yếu tố động cơ vụ lợi, động cơ cá nhân khác (nếu chứng minh được hành vi xuất phát từ sơ suất, thiếu chuyên môn, không cố ý vì động cơ cá nhân, có thể không đủ căn cứ cấu thành tội phạm này); xác định chính xác mức độ thiệt hại gây ra để bảo đảm khung hình phạt được áp dụng tương xứng.
7. Ý nghĩa của việc xử lý nghiêm khắc tội danh này
Việc xử lý nghiêm khắc hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ có ý nghĩa quan trọng trong công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức liêm chính, tận tụy phục vụ nhân dân, bảo đảm hoạt động quản lý nhà nước được thực hiện đúng pháp luật, công bằng, minh bạch.
8. Kết luận
Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ theo Điều 356 BLHS là tội danh quan trọng trong nhóm tội phạm về chức vụ, áp dụng đối với người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí công tác để làm trái công vụ vì động cơ vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác, gây thiệt hại cho Nhà nước, tổ chức, cá nhân. Việc phân biệt chính xác tội danh này với các tội danh liên quan (lạm quyền, tham ô, nhận hối lộ) có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xử lý vụ việc. Nếu bạn hoặc người thân đang liên quan đến một vụ việc về tội danh này, hãy liên hệ ngay luật sư có kinh nghiệm chuyên sâu để được tư vấn, bảo vệ quyền lợi kịp thời.\
Xem thêm: Tội trốn thuế: Dấu hiệu và mức xử phạt hình sự
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
