Bị can là tư cách tố tụng quan trọng, đánh dấu bước chuyển biến lớn trong quá trình giải quyết vụ án hình sự khi một người chính thức bị coi là đối tượng của hoạt động điều tra tội phạm. Bài viết phân tích khái niệm, quyền và nghĩa vụ của bị can theo quy định pháp luật hiện hành.
1. Bị can là gì?
Bị can là người hoặc pháp nhân đã bị khởi tố về hình sự. Việc trở thành bị can gắn liền với quyết định khởi tố bị can do Cơ quan điều tra ban hành sau khi có đủ căn cứ xác định một người đã thực hiện hành vi phạm tội trong quá trình điều tra vụ án.
2. Thủ tục khởi tố bị can
Khi có đủ căn cứ xác định một người hoặc pháp nhân đã thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm, Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can. Quyết định này cần được Viện kiểm sát phê chuẩn (trong hầu hết trường hợp) trước khi có hiệu lực thi hành, thể hiện cơ chế kiểm sát chặt chẽ đối với hoạt động khởi tố.
3. Quyền của bị can theo quy định pháp luật
Bị can có quyền được biết lý do mình bị khởi tố; được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ; nhận quyết định khởi tố bị can, quyết định thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can, quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố bị can; trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội; tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa; đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá.
4. Quyền đọc, ghi chép tài liệu trong hồ sơ vụ án
Sau khi kết thúc điều tra, bị can có quyền đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu được số hóa liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội hoặc bản sao tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa kể từ khi kết thúc điều tra, đây là quyền quan trọng giúp bị can và luật sư chuẩn bị đầy đủ cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo.
5. Quyền đề nghị giám định, định giá tài sản
Bị can có quyền đề nghị giám định, định giá tài sản; đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật nếu có căn cứ cho rằng những người này không vô tư, khách quan khi thực hiện nhiệm vụ.
Quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo theo pháp luật tố tụng hình sự
6. Nghĩa vụ của bị can
Bị can có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; trường hợp vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải, nếu bỏ trốn thì bị truy nã. Bị can cũng có nghĩa vụ chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
7. Biện pháp ngăn chặn có thể áp dụng đối với bị can
Trong quá trình điều tra, bị can có thể bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn khác nhau tùy theo tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và nguy cơ cản trở quá trình điều tra, bao gồm cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, tạm hoãn xuất cảnh, hoặc tạm giam trong trường hợp cần thiết theo quy định.
8. Quyền khiếu nại của bị can
Bị can có quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng nếu cho rằng quyết định, hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình, theo trình tự, thủ tục quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
9. Vai trò của luật sư đối với bị can trong giai đoạn điều tra
Luật sư hỗ trợ bị can thực hiện đầy đủ các quyền nêu trên, đặc biệt là quyền được có mặt khi hỏi cung, quyền đưa ra chứng cứ có lợi, quyền đề nghị các biện pháp tố tụng cần thiết, đồng thời chuẩn bị chiến lược bào chữa cho các giai đoạn truy tố, xét xử sắp tới.
10. Câu hỏi thường gặp
Bị can có bắt buộc phải bị tạm giam không?
Không, tạm giam chỉ là một trong các biện pháp ngăn chặn có thể áp dụng khi có căn cứ cần thiết, nhiều bị can chỉ bị áp dụng các biện pháp ít nghiêm khắc hơn như cấm đi khỏi nơi cư trú.
Bị can có quyền im lặng không?
Có, bị can có quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.
Khởi tố bị can có đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ bị kết án không?
Không, khởi tố bị can chỉ là một giai đoạn tố tụng, người này vẫn được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật theo nguyên tắc suy đoán vô tội.
Xem thêm: Bị cáo là gì? Quyền của bị cáo tại phiên tòa xét xử
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
