Cuộc sống luôn thay đổi và ý chí của một người về việc để lại tài sản cũng có thể thay đổi theo thời gian. Pháp luật hoàn toàn tôn trọng quyền tự do định đoạt này, cho phép người lập di chúc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào.
Quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc
Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ: người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Đây là quyền tuyệt đối của cá nhân, không cần phải được sự đồng ý của bất kỳ ai, kể cả những người sẽ được hưởng di sản theo di chúc trước đó. Nguyên tắc này xuất phát từ bản chất của di chúc chỉ có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế (người lập di chúc qua đời), nên trước thời điểm đó, người lập di chúc hoàn toàn có quyền thay đổi ý chí của mình.
Phân biệt bốn hình thức thay đổi di chúc
Sửa đổi di chúc: thay đổi một phần nội dung của di chúc đã lập (ví dụ thay đổi tỷ lệ phân chia cho một người thừa kế), phần nội dung không bị sửa đổi vẫn giữ nguyên hiệu lực.
Bổ sung di chúc: thêm vào di chúc đã lập những nội dung mới (ví dụ bổ sung thêm tài sản mới phát sinh sau khi lập di chúc trước đó, hoặc bổ sung thêm người được hưởng di sản). Trường hợp người lập di chúc bổ sung di chúc mà di chúc đã lập và phần bổ sung mâu thuẫn nhau thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực pháp luật.
Thay thế di chúc: lập một di chúc hoàn toàn mới, thay thế toàn bộ di chúc đã lập trước đó. Trường hợp người lập di chúc thay thế di chúc bằng di chúc mới thì di chúc trước bị hủy bỏ.
Hủy bỏ di chúc: người lập di chúc tuyên bố hủy bỏ hiệu lực của di chúc đã lập mà không lập di chúc mới thay thế, đồng nghĩa khi mở thừa kế, di sản sẽ được chia theo pháp luật (trừ khi trước đó còn có di chúc hợp pháp khác).
Quy định đặc biệt đối với di chúc đã được công chứng, chứng thực
Điểm quan trọng cần lưu ý tại khoản 5 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015: trường hợp di chúc trước đó được lập tại tổ chức hành nghề công chứng thì việc sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc cũng phải được công chứng, chứng thực. Đây là quy định bắt buộc nhằm đảm bảo tính thống nhất, tránh tình trạng người lập di chúc chỉ đơn giản viết tay một văn bản không công chứng để “hủy” một di chúc đã công chứng trước đó, gây khó khăn trong việc xác định hiệu lực khi mở thừa kế.
Điều này có nghĩa: nếu di chúc gốc là di chúc viết tay không công chứng, việc sửa đổi/hủy bỏ có thể thực hiện bằng hình thức tương đương (văn bản, có hoặc không có người làm chứng); nhưng nếu di chúc gốc đã công chứng, mọi thay đổi (dù chỉ là sửa đổi một phần nhỏ) đều phải thực hiện thông qua công chứng hoặc chứng thực mới có giá trị pháp lý.
Trình tự, thủ tục sửa đổi, bổ sung di chúc đã công chứng
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ
Người lập di chúc cần mang theo bản chính di chúc đã công chứng trước đó (hoặc thông tin về số công chứng, tổ chức đã công chứng nếu bản chính bị thất lạc), căn cước công dân, giấy tờ tài sản liên quan đến nội dung cần sửa đổi/bổ sung.
Bước 2: Đến tổ chức hành nghề công chứng đã lập di chúc trước đó (hoặc tổ chức khác)
Về nguyên tắc, người lập di chúc có thể đến bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào để thực hiện việc sửa đổi, bổ sung, tuy nhiên nên ưu tiên quay lại đúng nơi đã công chứng di chúc gốc để thuận tiện tra cứu, đối chiếu thông tin.
Bước 3: Trình bày nội dung cần sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ
Công chứng viên ghi nhận rõ ràng phần nội dung nào được sửa đổi, phần nào được giữ nguyên, hoặc xác nhận việc hủy bỏ toàn bộ di chúc trước đó.
Bước 4: Ký xác nhận và công chứng văn bản sửa đổi, bổ sung
Người lập di chúc ký hoặc điểm chỉ vào văn bản sửa đổi, bổ sung; công chứng viên ký, đóng dấu và vào sổ công chứng theo quy định.
Bước 5: Lưu trữ cả hai văn bản
Cả di chúc gốc và văn bản sửa đổi, bổ sung (hoặc văn bản thay thế/hủy bỏ) cần được lưu giữ đầy đủ để làm căn cứ xác định hiệu lực cuối cùng khi mở thừa kế, thông thường văn bản lập sau sẽ có giá trị ưu tiên áp dụng đối với phần nội dung mâu thuẫn với văn bản trước.
Trường hợp có nhiều di chúc cùng tồn tại
Nếu một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực (theo nguyên tắc thay thế), tuy nhiên nếu các bản di chúc không mâu thuẫn về nội dung (ví dụ mỗi bản định đoạt một loại tài sản khác nhau) thì tất cả các bản đều có thể có hiệu lực đối với phần tài sản tương ứng. Đây là lý do vì sao việc lưu trữ rõ ràng, có hệ thống toàn bộ các văn bản di chúc, sửa đổi, bổ sung là rất quan trọng để tránh nhầm lẫn, tranh chấp khi mở thừa kế.
Những lưu ý quan trọng khi muốn thay đổi di chúc
- Việc sửa đổi, bổ sung cần thực hiện rõ ràng, không nên chỉ gạch xóa, viết tay thêm vào bản di chúc gốc đã công chứng vì sẽ không có giá trị pháp lý và có thể bị coi là hành vi làm sai lệch di chúc.
- Nếu muốn thay đổi hoàn toàn hướng phân chia tài sản, nên cân nhắc lập di chúc mới thay thế toàn bộ thay vì chỉ sửa đổi từng phần, để tránh mâu thuẫn nội dung khó xác định khi áp dụng.
- Cần thông báo rõ cho tổ chức hành nghề công chứng đang lưu giữ di chúc gốc (nếu gửi giữ) về việc đã có văn bản sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ để cập nhật hồ sơ lưu trữ, tránh tình trạng khi mở thừa kế các bên chỉ tìm thấy bản di chúc cũ.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Ví dụ minh họa các tình huống thực tế
Tình huống sửa đổi: Ông H công chứng di chúc năm 2020, để lại căn nhà cho hai con chia đều mỗi người 50%. Năm 2023, do một người con có công chăm sóc nhiều hơn, ông H muốn điều chỉnh tỷ lệ thành 60% – 40%. Ông H cần đến tổ chức hành nghề công chứng (có thể là nơi đã công chứng di chúc gốc hoặc nơi khác) để lập văn bản sửa đổi, trong đó nêu rõ: giữ nguyên toàn bộ nội dung khác của di chúc gốc, chỉ sửa đổi tỷ lệ phân chia căn nhà thành 60% – 40% cho hai con.
Tình huống bổ sung: Bà K sau khi công chứng di chúc để lại nhà đất cho con gái, một năm sau mua thêm một mảnh đất mới. Bà K có thể lập văn bản bổ sung di chúc, chỉ định người được hưởng mảnh đất mới này, mà không cần thay đổi nội dung di chúc gốc đối với căn nhà đã định đoạt trước đó.
Tình huống hủy bỏ: Bà M muốn hủy bỏ hoàn toàn di chúc đã lập, không có ý định lập di chúc mới, để di sản của mình sau này được chia theo pháp luật cho các con. Bà M cần đến tổ chức hành nghề công chứng để lập văn bản tuyên bố hủy bỏ di chúc đã công chứng trước đó.
Rủi ro khi không thực hiện đúng thủ tục sửa đổi, hủy bỏ di chúc
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần viết tay một mảnh giấy hoặc nói miệng với người thân là đã “hủy” được di chúc cũ đã công chứng. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro lớn: nếu việc hủy bỏ, sửa đổi không được thực hiện đúng hình thức công chứng, chứng thực tương ứng theo luật định, di chúc gốc đã công chứng vẫn còn nguyên hiệu lực pháp lý khi mở thừa kế, bất kể ý chí thay đổi sau đó của người lập di chúc có được thể hiện rõ ràng bằng hình thức khác hay không. Điều này có thể dẫn đến kết quả hoàn toàn trái ngược với mong muốn cuối cùng của người đã mất, gây ra tranh chấp gay gắt giữa những người thừa kế.
Trách nhiệm thông báo khi có nhiều bản di chúc
Khi mở thừa kế, nếu phát hiện có nhiều văn bản di chúc (bản gốc và các bản sửa đổi, bổ sung, hoặc di chúc thay thế), người đang giữ các văn bản này có trách nhiệm cung cấp đầy đủ cho tổ chức hành nghề công chứng hoặc Tòa án (nếu có tranh chấp) để xác định chính xác nội dung có hiệu lực cuối cùng. Việc cố ý che giấu một trong các bản di chúc nhằm trục lợi có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, người có hành vi che giấu di chúc có thể bị coi là mất quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015.
Câu hỏi thường gặp
Có giới hạn số lần được sửa đổi, bổ sung di chúc không?
Không có giới hạn. Người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc của mình bất cứ lúc nào và bao nhiêu lần tùy ý, miễn còn sống và minh mẫn.
Nếu người lập di chúc bị mất năng lực hành vi dân sự thì có còn quyền sửa đổi di chúc không? Không. Việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đòi hỏi người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt tại thời điểm thực hiện, tương tự điều kiện khi lập di chúc ban đầu. Nếu đã mất năng lực hành vi dân sự, di chúc trước đó (nếu hợp pháp) vẫn giữ nguyên hiệu lực.
Hủy bỏ di chúc thông qua hành vi thực tế có được công nhận không?
Đối với di chúc viết tay không công chứng, hành vi tiêu hủy bản gốc bởi chính người lập di chúc thường được xem là biểu hiện rõ ràng của ý chí hủy bỏ. Tuy nhiên, đối với di chúc đã công chứng do bản chính còn được lưu trữ tại tổ chức hành nghề công chứng, việc chỉ tiêu hủy bản mà người lập di chúc đang giữ không làm chấm dứt hiệu lực pháp lý của di chúc, vì bản lưu tại tổ chức công chứng vẫn còn giá trị. Đây là điểm khác biệt quan trọng mà nhiều người không nắm rõ, dẫn đến hiểu lầm rằng đã “xé bỏ” di chúc là coi như hủy bỏ thành công.
Thời điểm nào nên cân nhắc lập di chúc mới thay vì chỉ sửa đổi từng phần?
VN-LAW khuyến nghị người lập di chúc nên cân nhắc lập di chúc hoàn toàn mới (thay thế) thay vì chỉ sửa đổi từng phần trong các trường hợp: có sự thay đổi lớn về khối tài sản (mua bán, chuyển nhượng nhiều tài sản khác nhau so với di chúc gốc); có sự thay đổi lớn về quan hệ gia đình (kết hôn, ly hôn, có thêm con, một người thừa kế đã qua đời); hoặc muốn thay đổi hoàn toàn định hướng phân chia tài sản so với di chúc trước đó. Việc lập di chúc mới giúp tránh tình trạng phải đối chiếu nhiều văn bản sửa đổi rời rạc, giảm thiểu nguy cơ nhầm lẫn, mâu thuẫn khi thực hiện thủ tục khai nhận di sản sau này.
Vai trò của luật sư trong việc rà soát tính nhất quán giữa các văn bản di chúc
Khi một người đã có nhiều lần sửa đổi, bổ sung di chúc qua các năm, việc rà soát tính nhất quán, xác định chính xác nội dung có hiệu lực cuối cùng đòi hỏi phải đối chiếu kỹ lưỡng toàn bộ các văn bản đã lập, xác định rõ văn bản nào còn hiệu lực, phần nào đã bị thay thế, phần nào vẫn giữ nguyên. Đây là công việc chuyên môn phức tạp, đặc biệt khi các văn bản được lập tại nhiều tổ chức công chứng khác nhau qua nhiều năm. VN-LAW khuyến nghị nên định kỳ (ví dụ mỗi 2-3 năm hoặc khi có biến động lớn về tài sản, gia đình) rà soát lại toàn bộ hồ sơ di chúc với sự hỗ trợ của luật sư để đảm bảo tính thống nhất, rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Nếu người lập di chúc qua đời ngay sau khi vừa sửa đổi di chúc thì văn bản nào có hiệu lực? Văn bản sửa đổi, bổ sung được lập sau cùng và hợp pháp sẽ có hiệu lực ưu tiên áp dụng đối với phần nội dung đã được sửa đổi; những phần không bị sửa đổi trong di chúc gốc vẫn giữ nguyên hiệu lực.
Có cần thông báo cho những người thừa kế biết về việc sửa đổi di chúc không?
Không bắt buộc theo quy định pháp luật. Người lập di chúc có quyền giữ bí mật về việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc của mình cho đến khi qua đời, tổ chức công chứng cũng có trách nhiệm bảo mật thông tin này.
Xem thêm: Người làm chứng cho di chúc cần đáp ứng những điều kiện gì?
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
