Rất nhiều người hiểu nhầm rằng mọi người con, dù đã trưởng thành, đều đương nhiên được pháp luật bảo vệ quyền hưởng tối thiểu di sản dù bị cha mẹ truất quyền trong di chúc. Trên thực tế, quy định này chỉ áp dụng cho một nhóm đối tượng cụ thể, có điều kiện rõ ràng.
Quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định nhóm người được hưởng phần di sản bắt buộc (bằng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật) dù không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ cho hưởng ít hơn mức đó, gồm: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; và con đã thành niên mà không có khả năng lao động. Như vậy, đối với nhóm con đã thành niên, pháp luật chỉ bảo vệ quyền lợi này khi người con đó không có khả năng lao động, chứ không áp dụng cho mọi con đã thành niên nói chung.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Con đã thành niên có khả năng lao động bình thường thì sao?
Nếu con đã thành niên (từ đủ 18 tuổi trở lên) có sức khỏe, khả năng lao động bình thường, người này không thuộc diện được hưởng thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Điều này có nghĩa, nếu cha mẹ lập di chúc không cho người con này hưởng di sản, hoặc truất quyền hưởng của họ, thì người con đó hoàn toàn không có căn cứ pháp lý để yêu cầu được chia bất kỳ phần di sản nào trái với nội dung di chúc, kể cả khi họ không đồng tình về mặt tình cảm.
Thế nào là “không có khả năng lao động”?
Đây là khái niệm pháp lý quan trọng cần được hiểu và chứng minh rõ ràng. “Không có khả năng lao động” thường được hiểu là tình trạng một người do khuyết tật, bệnh tật, thương tật nặng dẫn đến mất khả năng tự lao động, tự nuôi sống bản thân theo đánh giá y tế, giám định pháp y hoặc kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Một số căn cứ phổ biến để chứng minh gồm: giấy xác nhận khuyết tật do cơ quan có thẩm quyền cấp theo quy định của Luật Người khuyết tật; kết luận giám định y khoa xác định mức suy giảm khả năng lao động từ một tỷ lệ nhất định trở lên (thường tham chiếu theo quy định về bảo hiểm xã hội, mức suy giảm khả năng lao động từ 61% trở lên thường được coi là căn cứ vững chắc, tuy pháp luật thừa kế không quy định con số cụ thể mà xem xét trên thực tế từng trường hợp); hồ sơ bệnh án thể hiện tình trạng bệnh lý nghiêm trọng, kéo dài, ảnh hưởng đến khả năng lao động.
Thời điểm xác định “không có khả năng lao động” là khi nào?
Về nguyên tắc, tình trạng không có khả năng lao động cần tồn tại và được xác định tại thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản qua đời), chứ không nhất thiết phải tồn tại từ trước hoặc tại thời điểm lập di chúc. Điều này có nghĩa, nếu một người con vốn khỏe mạnh bình thường tại thời điểm cha mẹ lập di chúc, nhưng sau đó không may gặp tai nạn dẫn đến mất khả năng lao động trước khi cha mẹ qua đời, người này vẫn có thể được xem xét thuộc diện thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc nếu đáp ứng đủ điều kiện chứng minh tại thời điểm mở thừa kế.
Cách tính mức hưởng của con thành niên không có khả năng lao động
Tương tự các đối tượng khác thuộc Điều 644, mức hưởng được xác định bằng 2/3 của một suất thừa kế theo pháp luật. Công thức tính: xác định tổng di sản; xác định số người thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật để tính ra giá trị “một suất thừa kế theo pháp luật” (= Tổng di sản ÷ Số người ở hàng thừa kế thứ nhất); mức hưởng bắt buộc = 2/3 × giá trị một suất đó.
Ví dụ minh họa: Ông Z có di sản trị giá 2,4 tỷ đồng, có vợ và 2 con (một con khỏe mạnh, một con bị tai nạn mất 70% khả năng lao động trước khi ông Z qua đời). Ông Z lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho người con khỏe mạnh, không nhắc đến vợ và người con còn lại. Nếu chia theo pháp luật, mỗi suất = 2,4 tỷ ÷ 3 = 800 triệu đồng. Cả vợ ông Z và người con mất khả năng lao động đều được hưởng kỷ phần bắt buộc = 2/3 × 800 triệu = khoảng 533 triệu đồng mỗi người, bất kể nội dung di chúc quy định thế nào.
Trình tự thực hiện quyền yêu cầu hưởng kỷ phần bắt buộc
Bước 1: Thu thập chứng cứ chứng minh tình trạng không có khả năng lao động
Người con (hoặc người giám hộ hợp pháp nếu cần) cần chuẩn bị đầy đủ giấy tờ y tế, giám định, xác nhận khuyết tật để làm căn cứ.
Bước 2: Thông báo yêu cầu với những người thừa kế theo di chúc
Trong quá trình khai nhận di sản, người thuộc diện Điều 644 có quyền yêu cầu được chia đủ kỷ phần bắt buộc trước khi thực hiện việc phân chia theo di chúc.
Bước 3: Khởi kiện nếu không đạt được thỏa thuận
Nếu những người thừa kế theo di chúc không đồng ý, người có quyền lợi liên quan có thể khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình theo Điều 644.
Lưu ý: quyền này không áp dụng nếu thuộc diện mất quyền hưởng di sản
Cần lưu ý, dù thuộc diện con thành niên không có khả năng lao động, người này vẫn không được hưởng kỷ phần bắt buộc nếu thuộc một trong các trường hợp mất quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 (ví dụ có hành vi ngược đãi nghiêm trọng, xâm phạm tính mạng người để lại di sản), hoặc nếu người này tự nguyện từ chối nhận di sản theo đúng thủ tục pháp luật quy định.
Xem thêm: Lập di chúc cho con khi chưa đủ 18 tuổi có được không?
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
