Nhiều cặp vợ chồng có thói quen lập chung một bản di chúc để định đoạt toàn bộ tài sản chung. Tuy nhiên, đây là vấn đề pháp lý khá đặc biệt bởi Bộ luật Dân sự 2015 hiện hành đã có sự thay đổi so với các quy định trước đây. Vậy hiện nay di chúc chung của vợ chồng được xử lý ra sao?
Bộ luật Dân sự 2015 không còn quy định riêng về “di chúc chung của vợ chồng”
Khác với Bộ luật Dân sự 2005 (đã hết hiệu lực) từng có điều khoản riêng quy định về di chúc chung của vợ chồng và thời điểm có hiệu lực của loại di chúc này, Bộ luật Dân sự 2015 hiện hành không còn quy định riêng về hình thức di chúc chung của vợ chồng. Điều này không có nghĩa là vợ chồng không được lập di chúc chung, mà là loại di chúc này sẽ được xem xét, áp dụng theo các nguyên tắc chung về di chúc quy định tại Bộ luật Dân sự 2015.
Vậy vợ chồng có được lập di chúc chung không?
Về nguyên tắc, vợ chồng vẫn có thể cùng thể hiện ý chí trong một văn bản để định đoạt tài sản chung của mình, tuy nhiên cần lưu ý bản chất pháp lý: di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân. Do đó, khi vợ chồng cùng ký vào một văn bản, về mặt pháp lý cần hiểu đây là hai di chúc cá nhân độc lập được thể hiện trong cùng một văn bản, mỗi người tự định đoạt phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình (bao gồm phần trong khối tài sản chung và tài sản riêng nếu có), chứ không phải một di chúc chung không thể tách rời.
Khi một người trong vợ chồng chết trước, di chúc được xử lý thế nào?
Áp dụng nguyên tắc về hiệu lực di chúc tại Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015: di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế của người lập di chúc đó. Do vậy, khi một người trong vợ chồng qua đời, phần ý chí của người đó trong văn bản di chúc chung sẽ có hiệu lực ngay đối với phần tài sản thuộc quyền sở hữu của người đó (thường là 1/2 giá trị tài sản chung theo Điều 66 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, cộng tài sản riêng nếu có). Phần ý chí của người vợ/chồng còn sống trong văn bản đó chưa phát sinh hiệu lực, vì người này chưa qua đời, họ vẫn có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ phần định đoạt của mình bất cứ lúc nào theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015.
Điều này khác biệt hoàn toàn so với cách hiểu (không còn phù hợp với luật hiện hành) rằng di chúc chung của vợ chồng chỉ có hiệu lực khi cả hai người đều đã qua đời.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Những vướng mắc thường gặp trên thực tế
Nhiều gia đình vẫn lập di chúc theo mẫu cũ với nội dung “di chúc này chỉ có hiệu lực khi cả hai vợ chồng cùng qua đời”, dẫn đến tranh chấp về cách hiểu và áp dụng khi một người mất trước. Trong các trường hợp này, Tòa án sẽ căn cứ vào ý chí thực sự thể hiện trong di chúc, đối chiếu với quy định của Bộ luật Dân sự 2015 hiện hành để xác định phần di sản của người đã mất được xử lý ra sao, có thể dẫn đến việc tuyên một phần di chúc vô hiệu nếu nội dung mâu thuẫn với quy định pháp luật hiện hành về hiệu lực di chúc.
Giải pháp: lập di chúc riêng cho từng người thay vì di chúc chung
Để tránh những vướng mắc pháp lý nêu trên, VN-LAW khuyến nghị vợ chồng nên lập di chúc riêng biệt, mỗi người một bản di chúc, trong đó ghi rõ phần tài sản mà mỗi người định đoạt (thuộc quyền sở hữu riêng hoặc phần của mình trong khối tài sản chung). Cách làm này giúp: xác định rõ ràng, minh bạch hiệu lực của từng di chúc ngay khi mỗi người qua đời; tránh tranh chấp về cách hiểu, áp dụng thời điểm hiệu lực; và mỗi người vẫn giữ được quyền tự do sửa đổi, bổ sung di chúc của riêng mình mà không ảnh hưởng đến di chúc của người còn lại.
Quy trình xử lý khi một người trong vợ chồng qua đời (có di chúc chung)
Bước 1: Xác định phần tài sản và ý chí của người đã mất
Cần xác định rõ phần tài sản (trong khối tài sản chung và tài sản riêng nếu có) thuộc quyền định đoạt của người đã mất, cùng nội dung di chúc liên quan đến phần tài sản đó.
Bước 2: Đối chiếu tính hợp pháp của di chúc
Rà soát điều kiện hình thức, nội dung của di chúc theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, xác định phần nào có hiệu lực đối với phần di sản của người đã mất.
Bước 3: Khai nhận di sản theo di chúc
Người vợ/chồng còn sống cùng những người thừa kế khác (nếu có) thực hiện thủ tục khai nhận di sản theo nội dung di chúc, công chứng và sang tên theo quy định.
Ví dụ minh họa thực tế
Ví dụ: Ông và bà G lập chung một văn bản di chúc năm 2015 (dưới thời điểm Bộ luật Dân sự 2015 đã có hiệu lực), trong đó ghi: “Sau khi cả hai vợ chồng chết, toàn bộ nhà đất để lại cho hai người con chia đều.” Năm 2023, ông G qua đời trước. Áp dụng đúng quy định hiện hành, phần tài sản của ông G (thường là 1/2 giá trị tài sản chung, cộng tài sản riêng nếu có) sẽ có hiệu lực chuyển cho hai người con theo đúng tỷ lệ đã định đoạt trong di chúc, dù bà G vẫn còn sống. Phần tài sản của bà G (1/2 còn lại) chưa phát sinh hiệu lực chuyển giao, bà G vẫn có toàn quyền sử dụng, định đoạt hoặc thay đổi ý chí đối với phần này trong tương lai.
Nếu áp dụng cách hiểu cũ, sai lệch (di chúc chỉ có hiệu lực khi cả hai đều mất) thì hai người con sẽ không được nhận phần di sản của ông G ngay, dẫn đến tranh chấp về thời điểm và cách áp dụng, đây chính là lý do VN-LAW khuyến nghị nên làm rõ ngay từ đầu hoặc thay thế bằng di chúc riêng để tránh nhầm lẫn.
Xử lý tài sản chung khi lập di chúc: cần lưu ý gì?
Khi lập di chúc chung, vợ chồng cần đặc biệt lưu ý phân định rõ phần tài sản mà mỗi người có quyền định đoạt. Đối với tài sản chung hợp nhất (như nhà đất đứng tên cả hai vợ chồng), mỗi người chỉ có quyền định đoạt phần tài sản thuộc sở hữu của mình. Thông thường được xác định là 1/2 giá trị theo nguyên tắc chia đôi tài sản chung khi ly hôn hoặc khi một bên chết (Điều 66 Luật HNG 2014), trừ khi có thỏa thuận về chế độ tài sản khác. Việc một người tự ý định đoạt toàn bộ 100% giá trị tài sản chung trong phần di chúc của mình (mà không có sự đồng ý của người còn lại) có thể khiến phần định đoạt vượt quá quyền sở hữu bị coi là vô hiệu đối với phần vượt quá đó.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc chung của vợ chồng lập trước năm 2017 (thời điểm Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực) được xử lý thế nào?
Đối với các di chúc chung được lập dưới thời Bộ luật Dân sự 2005 (có quy định riêng, thời điểm có hiệu lực là khi người sau cùng trong vợ chồng chết hoặc hai người cùng chết), về nguyên tắc thời điểm có hiệu lực của giao dịch dân sự được xác lập trước khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực vẫn áp dụng theo quy định của pháp luật tại thời điểm xác lập, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đây là vấn đề pháp lý phức tạp, gia đình nên tham vấn luật sư để xác định chính xác quy định áp dụng đối với từng trường hợp cụ thể.
Có nên hủy bỏ di chúc chung để lập lại di chúc riêng không?
VN-LAW khuyến nghị nên cân nhắc thực hiện, đặc biệt nếu di chúc chung đã lập từ lâu, có nội dung không rõ ràng về thời điểm hiệu lực hoặc tỷ lệ phần tài sản của từng người. Việc lập lại di chúc riêng giúp mỗi người chủ động, linh hoạt hơn trong việc thể hiện và điều chỉnh ý chí của mình theo thời gian.
Vai trò của Tòa án khi có tranh chấp về cách hiểu di chúc chung
Trong trường hợp các đồng thừa kế không thống nhất được cách hiểu, áp dụng nội dung di chúc chung (đặc biệt với những di chúc lập từ trước có ngôn từ mập mờ về thời điểm hiệu lực), các bên có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu giải thích, xác định hiệu lực từng phần của di chúc. Tòa án sẽ căn cứ vào ý chí đích thực của người lập di chúc thể hiện trong toàn bộ văn bản, đối chiếu với quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm mở thừa kế để đưa ra phán quyết phù hợp, đảm bảo tôn trọng tối đa nguyện vọng của người đã mất trong phạm vi pháp luật cho phép.
Xem thêm: Cách hủy bỏ hoặc sửa đổi, bổ sung di chúc đã công chứng
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
