Trong tình huống khẩn cấp như tai nạn nghiêm trọng, bệnh trở nặng đột ngột, nhiều người không kịp lập di chúc bằng văn bản mà chỉ thể hiện ý chí qua lời nói. Di chúc miệng trong trường hợp này có được pháp luật công nhận hay không, và cần đáp ứng điều kiện gì?
Di chúc miệng chỉ được lập trong trường hợp đặc biệt
Theo Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ được lập trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Đây là quy định mang tính ngoại lệ, chỉ áp dụng khi hoàn cảnh thực sự cấp bách (ví dụ tai nạn nghiêm trọng, đột quỵ, bệnh trở nặng đe dọa tính mạng trong thời gian ngắn) khiến người để lại di sản không còn đủ thời gian hoặc điều kiện để lập di chúc bằng văn bản theo trình tự thông thường.
Nếu người lập di chúc miệng còn sống, minh mẫn, sáng suốt sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng thì di chúc miệng đương nhiên bị hủy bỏ, không còn giá trị pháp lý. Trong trường hợp này, nếu người đó vẫn muốn để lại di chúc, cần lập lại di chúc bằng văn bản theo đúng quy định.
Điều kiện để di chúc miệng được công nhận hợp pháp
Khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ, di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng thì di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Như vậy, để di chúc miệng có hiệu lực pháp luật, cần đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:
- Người lập di chúc đang trong tình trạng tính mạng bị đe dọa, không thể lập di chúc bằng văn bản.
- Có ít nhất hai người làm chứng trực tiếp nghe và chứng kiến ý chí cuối cùng của người lập di chúc.
- Người làm chứng ghi chép lại nội dung ngay sau đó và cùng ký tên hoặc điểm chỉ.
- Trong vòng 05 ngày làm việc, văn bản ghi chép phải được công chứng viên hoặc UBND cấp xã chứng thực chữ ký, điểm chỉ của người làm chứng.
- Người lập di chúc không còn sống, minh mẫn sau thời hạn 03 tháng kể từ khi thể hiện ý chí (nếu còn sống và minh mẫn quá 3 tháng, di chúc miệng bị hủy bỏ).
Ai không được làm người làm chứng cho di chúc miệng?
Tương tự các hình thức di chúc khác, người làm chứng cho di chúc miệng không được thuộc các trường hợp cấm tại Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015: không phải là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc; không phải là người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc; không phải là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
Vì sao di chúc miệng dễ bị tranh chấp và khó chứng minh?
Trên thực tế, di chúc miệng là loại di chúc có tỷ lệ tranh chấp cao nhất trong các vụ kiện thừa kế, bởi các lý do: khó xác định chính xác nội dung ý chí cuối cùng của người đã mất nếu người làm chứng ghi chép không đầy đủ, rõ ràng; các đồng thừa kế không có mặt lúc đó thường phản đối tính xác thực; việc chứng thực chữ ký người làm chứng trong 05 ngày làm việc rất dễ bị bỏ lỡ do gia đình đang tập trung lo hậu sự; và người làm chứng có thể chịu áp lực hoặc bị nghi ngờ về tính khách quan nếu có quan hệ thân thiết với một bên thừa kế.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Quy trình xử lý sau khi có di chúc miệng
Bước 1: Ghi chép ngay lập tức nội dung di chúc miệng
Ngay sau khi người lập di chúc miệng thể hiện ý chí, hai người làm chứng cần ghi chép đầy đủ, chi tiết nội dung, cùng ký tên hoặc điểm chỉ xác nhận.
Bước 2: Chứng thực chữ ký người làm chứng trong 05 ngày làm việc
Người làm chứng hoặc gia đình cần khẩn trương mang văn bản ghi chép đến công chứng viên hoặc UBND cấp xã để chứng thực chữ ký, điểm chỉ theo đúng thời hạn luật định, đây là bước bắt buộc và không thể bỏ qua.
Bước 3: Theo dõi tình trạng của người lập di chúc trong 3 tháng
Nếu người lập di chúc miệng qua đời trong vòng 3 tháng, di chúc miệng có hiệu lực để chia thừa kế. Nếu người đó còn sống và minh mẫn sau 3 tháng, cần khuyến nghị lập lại di chúc bằng văn bản.
Bước 4: Khai nhận di sản theo di chúc miệng
Khi mở thừa kế, các đồng thừa kế cùng người thừa kế theo di chúc miệng thực hiện thủ tục khai nhận di sản dựa trên văn bản ghi chép đã được chứng thực, nếu không có tranh chấp có thể tiến hành công chứng văn bản khai nhận di sản; nếu có tranh chấp, cần khởi kiện ra Tòa án để yêu cầu xác định tính hợp pháp của di chúc miệng.
Ví dụ minh họa về di chúc miệng hợp pháp và không hợp pháp
Ví dụ hợp pháp: Ông D bị tai nạn giao thông nghiêm trọng, trên đường đưa đi cấp cứu đã thể hiện ý chí trước mặt hai người đi cùng xe cấp cứu về việc để lại toàn bộ tài sản cho vợ. Ngay sau đó, hai người này ghi chép lại chi tiết nội dung, ký tên xác nhận. Trong vòng 3 ngày, gia đình đưa văn bản này đến UBND phường chứng thực chữ ký của hai người làm chứng. Ông D qua đời sau đó 2 ngày. Di chúc miệng này đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định nên có giá trị pháp lý.
Ví dụ không hợp pháp: Bà E trong lúc bệnh nặng có nói với con gái về việc muốn để lại nhà cho con gái, nhưng không có người làm chứng thứ hai, và cũng không có văn bản ghi chép nào được lập. Sau đó bà E qua đời. Trường hợp này không đáp ứng điều kiện về số lượng người làm chứng tối thiểu (2 người) và không có văn bản ghi chép, chứng thực theo trình tự luật định, nên không được công nhận là di chúc miệng hợp pháp; di sản sẽ được chia theo pháp luật.
Phân biệt di chúc miệng với lời trăn trối, di nguyện thông thường
Cần phân biệt rõ ràng giữa “di chúc miệng” theo nghĩa pháp lý (đáp ứng đầy đủ điều kiện tại Điều 629, 630) với những lời dặn dò, trăn trối thông thường mà người sắp mất nói với người thân. Chỉ khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về hoàn cảnh (tính mạng bị đe dọa, không thể lập văn bản), số lượng và tư cách người làm chứng, thời hạn ghi chép và chứng thực theo đúng quy định, lời nói đó mới được công nhận là di chúc miệng có giá trị pháp lý. Rất nhiều gia đình lầm tưởng rằng chỉ cần có người nghe thấy lời dặn dò là đủ để thực hiện theo, dẫn đến tranh chấp gay gắt khi những người thừa kế khác không công nhận, do không đáp ứng đúng thủ tục luật định.
Vai trò của việc chứng thực chữ ký trong thời hạn 5 ngày làm việc
Đây là điều kiện thường bị bỏ sót nhất trên thực tế, bởi gia đình trong giai đoạn tang gia bối rối thường không chú ý đến thời hạn pháp lý nghiêm ngặt này. Việc chứng thực chữ ký, điểm chỉ của người làm chứng tại công chứng viên hoặc UBND cấp xã trong vòng 5 ngày làm việc có ý nghĩa xác nhận tính xác thực của văn bản ghi chép. Nếu bỏ lỡ thời hạn này, dù nội dung ghi chép có đầy đủ, chính xác đến đâu, di chúc miệng vẫn có nguy cơ không được công nhận là hợp pháp khi bị các đồng thừa kế khác phản đối tại Tòa án.
VN-LAW khuyến nghị, ngay khi có di chúc miệng phát sinh, gia đình nên nhờ luật sư hỗ trợ ngay lập tức để đảm bảo thực hiện đúng, đủ và kịp thời các bước theo quy định, tránh bỏ lỡ thời hạn quan trọng này.
Câu hỏi thường gặp
Người làm chứng cho di chúc miệng có bắt buộc phải là người có trình độ pháp lý không? Không bắt buộc. Người làm chứng chỉ cần đáp ứng điều kiện về năng lực hành vi dân sự và không thuộc các trường hợp bị cấm theo Điều 632, không yêu cầu có chuyên môn pháp lý.
Nếu chỉ có một người làm chứng thì di chúc miệng có được công nhận không? Không. Pháp luật yêu cầu tối thiểu hai người làm chứng trở lên. Nếu chỉ có một người, di chúc miệng không đáp ứng điều kiện hợp pháp và sẽ không được công nhận.
Di chúc miệng có thể chuyển thành di chúc bằng văn bản sau đó không?
Nếu người lập di chúc miệng qua khỏi tình huống nguy hiểm và còn sống, minh mẫn, sáng suốt, VN-LAW khuyến nghị nên chủ động lập ngay một di chúc bằng văn bản (tốt nhất là công chứng) để thay thế, thể hiện lại đầy đủ, rõ ràng ý chí đã nêu trong di chúc miệng trước đó. Điều này không chỉ giúp tránh việc di chúc miệng tự động hết hiệu lực sau 3 tháng, mà còn tăng tính vững chắc, rõ ràng cho ý chí của người lập di chúc, hạn chế tối đa nguy cơ tranh chấp về nội dung hay tính xác thực khi mở thừa kế sau này.
Xem thêm: Người mù, người không biết chữ lập di chúc thế nào cho đúng luật?
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
