Bên cạnh các quyền được pháp luật bảo đảm, bị can, bị cáo cũng phải thực hiện những nghĩa vụ nhất định trong quá trình tố tụng hình sự. Bài viết phân tích chi tiết các nghĩa vụ này và hậu quả pháp lý khi không thực hiện đúng theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
1. Vì sao bị can, bị cáo có nghĩa vụ trong tố tụng?
Tố tụng hình sự không chỉ là quá trình bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội mà còn phải bảo đảm việc giải quyết vụ án diễn ra thuận lợi, khách quan, đúng pháp luật. Vì vậy, song song với các quyền, bị can, bị cáo cũng phải tuân thủ những nghĩa vụ nhất định để quá trình tố tụng không bị cản trở, kéo dài không cần thiết.
2. Nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập
Đây là nghĩa vụ cơ bản, quan trọng nhất: bị can, bị cáo phải có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Trường hợp vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải; nếu bỏ trốn thì bị truy nã.
3. Nghĩa vụ chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng
Bị can, bị cáo có nghĩa vụ chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, bao gồm việc chấp hành các biện pháp ngăn chặn đã được áp dụng hợp pháp đối với mình (như cấm đi khỏi nơi cư trú, tạm giam), tham gia các hoạt động tố tụng cần thiết như hỏi cung, đối chất, thực nghiệm điều tra khi được yêu cầu.
4. Hậu quả khi bị can, bị cáo không thực hiện đúng nghĩa vụ có mặt
Nếu bị can, bị cáo được triệu tập hợp pháp mà cố tình vắng mặt không có lý do chính đáng, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng biện pháp áp giải để bảo đảm sự có mặt tại các hoạt động tố tụng cần thiết. Trường hợp nghiêm trọng hơn, nếu bị can, bị cáo bỏ trốn, sẽ bị ra quyết định truy nã và có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc hơn khi bị bắt lại.
5. Nghĩa vụ liên quan đến việc chấp hành biện pháp ngăn chặn
Nếu đang bị áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú, bị can, bị cáo phải làm giấy cam đoan thực hiện các nghĩa vụ như không đi khỏi nơi cư trú khi không được phép, có mặt theo giấy triệu tập; nếu đang được bảo lĩnh, phải tuân thủ các cam kết của người nhận bảo lĩnh và bản thân theo quy định.
Quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo theo pháp luật tố tụng hình sự
6. Nghĩa vụ khai báo trung thực – có bắt buộc không?
Cần lưu ý rằng bị can, bị cáo không có nghĩa vụ phải khai báo, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội (quyền im lặng). Tuy nhiên, nếu bị can, bị cáo lựa chọn khai báo, họ cần khai báo một cách có trách nhiệm; việc cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm đổ tội cho người khác hoặc cản trở việc điều tra có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý riêng biệt.
7. Nghĩa vụ tôn trọng trật tự phiên tòa
Tại phiên tòa xét xử, bị cáo có nghĩa vụ tuân thủ nội quy phiên tòa, tôn trọng Hội đồng xét xử và những người tham gia tố tụng khác; hành vi gây rối trật tự phiên tòa có thể bị xử lý theo quy định pháp luật, kể cả bị cách ly khỏi phòng xử án trong một số trường hợp nghiêm trọng.
8. Mối quan hệ giữa việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ và việc xem xét tình tiết giảm nhẹ
Trên thực tế, việc bị can, bị cáo hợp tác tốt, tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ tố tụng, thành khẩn khai báo (nếu có) thường được xem xét là yếu tố có lợi khi Tòa án cân nhắc các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015.
9. Vai trò của luật sư trong việc tư vấn thực hiện nghĩa vụ đúng đắn
Luật sư có thể tư vấn cho bị can, bị cáo hiểu rõ ranh giới giữa quyền và nghĩa vụ của mình, giúp họ thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ bắt buộc trong khi vẫn bảo vệ tối đa các quyền hợp pháp, tránh những hành vi có thể bị coi là cản trở tố tụng hoặc gây bất lợi không cần thiết cho quá trình giải quyết vụ án.
10. Câu hỏi thường gặp
Bị can có bắt buộc phải khai báo khi được hỏi cung không?
Không, bị can có quyền im lặng, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình, nhưng có nghĩa vụ có mặt khi được triệu tập hợp pháp.
Vắng mặt tại phiên tòa vì lý do sức khỏe có bị coi là vi phạm nghĩa vụ không?
Không, nếu có lý do chính đáng, bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan (như bệnh tật có xác nhận y tế), việc vắng mặt không bị coi là vi phạm nghĩa vụ.
Không thực hiện đúng cam kết trong biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú thì sao?
Có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc hơn như tạm giam, tùy theo mức độ vi phạm và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Xem thêm: Quyền của người bào chữa khi tham gia bảo vệ bị can, bị cáo
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
