Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015, có hiệu lực từ ngày 01/01/2018, là văn bản pháp luật nền tảng điều chỉnh toàn bộ trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự tại Việt Nam. So với BLTTHS 2003 trước đó, BLTTHS 2015 đã có nhiều thay đổi căn bản, thể hiện tinh thần cải cách tư pháp theo hướng bảo đảm quyền con người, tăng cường tính tranh tụng, minh bạch hóa hoạt động tố tụng. Trong những năm gần đây, một số quy định tiếp tục được sửa đổi, bổ sung để phù hợp với thực tiễn và các cam kết quốc tế. Bài viết này tổng hợp và phân tích những điểm mới quan trọng nhất của BLTTHS mà người dân, đặc biệt là những ai đang hoặc có thể liên quan đến một vụ án hình sự, cần nắm rõ.
1. Mở rộng và bảo đảm thực chất hơn quyền bào chữa
Một trong những thay đổi quan trọng nhất của BLTTHS 2015 so với trước đây là mở rộng thời điểm người bào chữa được tham gia tố tụng. Theo quy định mới, người bào chữa có thể tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Trường hợp bắt, tạm giữ người thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ. Đây là bước tiến quan trọng so với quy định trước đây, giúp người bị buộc tội được tiếp cận trợ giúp pháp lý sớm hơn, giảm thiểu nguy cơ bị bức cung, dùng nhục hình hoặc vi phạm thủ tục tố tụng ngay từ giai đoạn đầu.
Bên cạnh đó, thủ tục đăng ký bào chữa cũng được đơn giản hóa đáng kể. Luật sư chỉ cần xuất trình các giấy tờ theo quy định (thẻ luật sư, giấy yêu cầu luật sư của người bị buộc tội hoặc người đại diện, người thân thích của họ) trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận đủ giấy tờ, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải vào sổ đăng ký bào chữa, gửi ngay văn bản thông báo người bào chữa cho người bị buộc tội và cơ sở giam giữ. Việc rút ngắn thủ tục hành chính này giúp bảo đảm quyền được có luật sư của người bị buộc tội không bị trì hoãn không cần thiết.
2. Bổ sung nguyên tắc suy đoán vô tội và tranh tụng
BLTTHS 2015 lần đầu tiên ghi nhận một cách rõ ràng, đầy đủ nguyên tắc suy đoán vô tội tại Điều 13: người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội.
Song song đó, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm tại Điều 26, quy định rõ trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, điều tra viên, kiểm sát viên, người khác có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người bị buộc tội, người bào chữa và người tham gia tố tụng khác đều có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, đánh giá chứng cứ, đưa ra yêu cầu để làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ vụ án do Viện kiểm sát chuyển đến Tòa án để xét xử phải đầy đủ và hợp pháp. Phiên tòa xét xử vụ án hình sự phải có mặt đầy đủ những người theo quy định của Bộ luật này, trường hợp vắng mặt phải vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan hoặc trường hợp khác do Bộ luật này quy định. Tòa án có trách nhiệm tạo điều kiện cho Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, những người tham gia tố tụng khác thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ của mình và tranh tụng dân chủ, bình đẳng trước Tòa án.
3. Quy định về ghi âm, ghi hình có âm thanh khi hỏi cung
Đây là một điểm mới mang tính đột phá nhằm ngăn ngừa tình trạng bức cung, dùng nhục hình trong hoạt động điều tra. Theo quy định của BLTTHS, việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh. Việc hỏi cung bị can tại địa điểm khác được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh theo yêu cầu của bị can hoặc của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
Quy định này có ý nghĩa quan trọng: (1) tạo ra bằng chứng khách quan về quá trình hỏi cung, giúp bảo vệ cả điều tra viên (tránh bị vu khống dùng nhục hình) lẫn bị can (tránh bị ép cung, bức cung); (2) là cơ sở quan trọng để xem xét tính hợp pháp, khách quan của lời khai khi có tranh chấp tại phiên tòa; (3) góp phần nâng cao tính minh bạch, chuyên nghiệp trong hoạt động điều tra hình sự.
4. Hoàn thiện quy định về các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế
BLTTHS 2015 quy định chi tiết, chặt chẽ hơn về căn cứ, thẩm quyền, thủ tục áp dụng các biện pháp ngăn chặn như bắt, tạm giữ, tạm giam, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, cấm đi khỏi nơi cư trú, tạm hoãn xuất cảnh. Đáng chú ý, biện pháp “đặt tiền để bảo đảm” được quy định cụ thể hơn về điều kiện áp dụng, mức tiền đặt, thủ tục thực hiện, tạo thêm một lựa chọn thay thế cho biện pháp tạm giam trong các trường hợp phù hợp, thể hiện tinh thần hạn chế áp dụng biện pháp giam giữ khi không thực sự cần thiết.
Về thời hạn tạm giam, BLTTHS quy định rõ thời hạn tối đa cho từng loại tội phạm (ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng) ở từng giai đoạn tố tụng (điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm), cùng với quy định về việc gia hạn tạm giam phải có căn cứ, được cấp có thẩm quyền phê chuẩn, tránh tình trạng tạm giam kéo dài không có căn cứ rõ ràng.
Bộ luật Hình sự 2015 và Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015: Những điểm cần biết
5. Tăng cường bảo vệ người tố giác tội phạm, người làm chứng, bị hại
BLTTHS 2015 dành hẳn một chương riêng quy định về bảo vệ người tố giác tội phạm, người làm chứng, bị hại và người tham gia tố tụng khác điểm hoàn toàn mới so với BLTTHS 2003. Các biện pháp bảo vệ bao gồm: bố trí lực lượng, tiến hành các biện pháp nghiệp vụ, phương tiện, công cụ cần thiết để bảo vệ; hạn chế phạm vi đi lại, giao tiếp; giữ bí mật thông tin cá nhân; di chuyển, giữ bí mật chỗ ở, nơi làm việc, học tập… Quy định này thể hiện nỗ lực khắc phục tình trạng người tố giác, người làm chứng e ngại hợp tác với cơ quan tố tụng vì lo sợ bị trả thù, trù dập.
6. Bổ sung thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi và thủ tục rút gọn
BLTTHS dành một chương riêng quy định thủ tục tố tụng đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi, với các nguyên tắc: bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi; việc tiến hành tố tụng phải thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức; bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện, nhà trường, tổ chức; bảo đảm giải quyết nhanh chóng, kịp thời các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi. Bên cạnh đó, thủ tục rút gọn tiếp tục được hoàn thiện, áp dụng đối với các vụ án ít nghiêm trọng, phạm tội quả tang, chứng cứ rõ ràng, nhằm giảm tải cho hệ thống tố tụng, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án mà vẫn bảo đảm đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
7. Ý nghĩa thực tiễn đối với người dân và doanh nghiệp
Những điểm mới nêu trên của BLTTHS không chỉ mang ý nghĩa về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn tác động trực tiếp đến quyền lợi thực tế của người dân khi không may liên quan đến một vụ án hình sự, dù với tư cách bị can, bị cáo, bị hại hay người làm chứng:
- Người bị buộc tội được tiếp cận luật sư sớm hơn, có nhiều công cụ pháp lý hơn để bảo vệ quyền lợi của mình ngay từ giai đoạn đầu điều tra.
- Việc ghi âm, ghi hình hỏi cung tạo thêm một lớp bảo vệ khách quan, minh bạch cho cả hai bên.
- Người tố giác, người làm chứng, bị hại được bảo vệ tốt hơn, khuyến khích họ hợp tác tích cực với cơ quan chức năng.
- Các quy định về thời hạn tố tụng chặt chẽ hơn giúp hạn chế tình trạng vụ án kéo dài không có căn cứ, ảnh hưởng đến quyền tự do của người liên quan.
8. Kết luận
Những điểm mới của Bộ luật Tố tụng Hình sự phản ánh xu hướng cải cách tư pháp theo hướng bảo đảm quyền con người, tăng cường tính tranh tụng, minh bạch và chuyên nghiệp hóa hoạt động tố tụng hình sự tại Việt Nam. Tuy nhiên, để những quy định tiến bộ này thực sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, sự tham gia tích cực, hiệu quả của đội ngũ luật sư, cũng như nhận thức pháp luật đầy đủ của người dân về các quyền của mình. Nếu bạn đang gặp phải một vụ việc liên quan đến pháp luật hình sự, việc tìm hiểu kỹ các quy định mới và tham khảo ý kiến luật sư chuyên môn ngay từ đầu sẽ giúp bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của bạn.
Xem thêm: Vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự
Luật sư Hình sự – Bào chữa, bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
