Nhiều gia đình sau khi người thân qua đời không biết bắt đầu từ đâu khi phát hiện có di chúc để lại. Việc mở và công bố di chúc đúng trình tự không chỉ đảm bảo tính minh bạch mà còn là bước bắt buộc trước khi tiến hành chia di sản theo di chúc.
Thời điểm mở di chúc là khi nào?
Di chúc được “mở” gắn liền với thời điểm mở thừa kế tức là thời điểm người lập di chúc qua đời, theo quy định tại Điều 611 và Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015. Ngay sau khi có giấy chứng tử hoặc quyết định của Tòa án tuyên bố người lập di chúc đã chết, những người có quyền, nghĩa vụ liên quan có quyền yêu cầu công bố nội dung di chúc để làm căn cứ thực hiện các thủ tục thừa kế tiếp theo.
Ai có trách nhiệm công bố di chúc?
Theo Điều 647 Bộ luật Dân sự 2015, việc công bố di chúc được thực hiện theo các trường hợp sau: trường hợp di chúc bằng văn bản được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng thì công chứng viên là người công bố di chúc; trường hợp người để lại di chúc chỉ định người công bố di chúc thì người này có nghĩa vụ công bố; nếu người để lại di chúc không chỉ định hoặc người được chỉ định từ chối công bố thì những người thừa kế còn lại thỏa thuận cử người công bố di chúc. Sau thời điểm mở thừa kế, người công bố di chúc có trách nhiệm sao gửi di chúc tới tất cả những người có liên quan đến nội dung di chúc.
Trình tự thực hiện thủ tục mở và công bố di chúc
Bước 1: Xác định nơi lưu giữ di chúc
Gia đình cần rà soát xem di chúc được lưu giữ ở đâu, có thể tại nhà riêng, tại tổ chức hành nghề công chứng (nếu đã công chứng và gửi giữ), hoặc do người thứ ba giữ hộ theo chỉ định của người lập di chúc.
Bước 2: Chuẩn bị giấy tờ cần thiết
Gồm giấy chứng tử của người lập di chúc, căn cước công dân của người yêu cầu công bố, và di chúc (bản chính nếu đang giữ, hoặc thông tin để tổ chức công chứng tra cứu nếu đã gửi giữ tại đó).
Bước 3: Liên hệ người có trách nhiệm công bố
Nếu di chúc được lưu tại tổ chức hành nghề công chứng, gia đình liên hệ trực tiếp tổ chức đó để yêu cầu công bố. Nếu di chúc do gia đình tự giữ, cần thực hiện theo chỉ định của người lập di chúc (nếu có) hoặc các đồng thừa kế cùng thỏa thuận cử người công bố.
Bước 4: Công bố nội dung di chúc cho những người liên quan
Người công bố có trách nhiệm đọc, sao gửi nội dung di chúc cho tất cả những người thừa kế, người có quyền lợi liên quan được nêu trong di chúc, đảm bảo mọi bên đều nắm rõ nội dung trước khi tiến hành các bước tiếp theo.
Bước 5: Khai nhận di sản theo nội dung di chúc
Sau khi công bố, nếu không có tranh chấp, các bên tiến hành thủ tục khai nhận di sản theo di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng để hoàn tất việc sang tên tài sản.
Trường hợp có nhiều bản di chúc cùng được tìm thấy
Nếu trong quá trình rà soát, gia đình phát hiện có nhiều bản di chúc khác nhau (ví dụ bản viết tay và bản công chứng, hoặc nhiều lần sửa đổi bổ sung), cần công bố đầy đủ tất cả các văn bản để xác định chính xác nội dung có hiệu lực cuối cùng theo nguyên tắc di chúc lập sau có giá trị ưu tiên đối với phần nội dung mâu thuẫn với di chúc trước, theo quy định tại Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Xử lý khi nội dung di chúc không rõ ràng
Theo Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp nội dung di chúc không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau, những người thừa kế theo di chúc phải cùng nhau giải thích nội dung di chúc dựa trên ý nguyện đích thực trước đây của người đã mất, có xem xét đến mối quan hệ của người đó với người thừa kế theo di chúc. Nếu những người này không thống nhất được cách hiểu, có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Trường hợp một phần nội dung không thể giải thích được nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại thì chỉ phần không giải thích được là không có hiệu lực.
Những sai sót thường gặp khi công bố di chúc
Trên thực tế, VN-LAW ghi nhận một số sai sót phổ biến: công bố di chúc không đầy đủ cho tất cả những người có quyền lợi liên quan, dẫn đến khiếu nại về sau; tự ý sửa đổi nội dung khi sao chép, công bố; hoặc chậm trễ công bố khiến quá trình chia di sản kéo dài, ảnh hưởng đến quyền lợi của người thừa kế, đặc biệt là người thừa kế cần gấp tài chính (ví dụ để lo hậu sự, thanh toán các khoản nợ chung).
Phân biệt “công bố di chúc” và “khai nhận di sản”
Nhiều gia đình nhầm lẫn hai thủ tục này. Công bố di chúc chỉ đơn thuần là việc thông báo, đọc và sao gửi nội dung di chúc cho những người có quyền lợi liên quan biết, chưa làm phát sinh việc chuyển quyền sở hữu tài sản. Khai nhận di sản là thủ tục pháp lý tiếp theo, được thực hiện tại tổ chức hành nghề công chứng, trong đó người thừa kế theo di chúc chính thức xác nhận việc nhận di sản, làm cơ sở để đăng ký sang tên tài sản tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Công bố di chúc luôn phải thực hiện trước, sau đó mới đến bước khai nhận di sản.
Trường hợp người thừa kế theo di chúc ở xa hoặc nước ngoài
Nếu một hoặc nhiều người thừa kế theo di chúc đang sinh sống, làm việc ở xa hoặc nước ngoài không thể trực tiếp có mặt khi công bố di chúc, người công bố vẫn có trách nhiệm sao gửi đầy đủ nội dung di chúc đến những người này qua các hình thức phù hợp (thư bảo đảm, email có xác nhận, hoặc thông qua người đại diện được ủy quyền hợp pháp). Việc không thông báo đầy đủ có thể dẫn đến khiếu nại về sau, ảnh hưởng đến tính hợp lệ của quá trình phân chia di sản nếu những người này không được biết và thực hiện quyền của mình trong thời hạn hợp lý.
Thời hạn thực hiện công bố di chúc có bị giới hạn không?
Pháp luật không quy định một thời hạn cụ thể, bắt buộc phải công bố di chúc trong bao lâu kể từ khi mở thừa kế. Tuy nhiên, việc công bố càng sớm càng giúp quá trình phân chia di sản diễn ra thuận lợi, tránh tình trạng kéo dài gây bất lợi cho những người thừa kế cần tài chính gấp. Cần lưu ý, dù việc công bố có thể chậm trễ, thời hiệu khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế (30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015) vẫn được tính từ thời điểm mở thừa kế, không phụ thuộc vào thời điểm công bố di chúc.
Câu hỏi thường gặp
Nếu người công bố di chúc cố tình trì hoãn, không công bố thì xử lý thế nào?
Những người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu Tòa án can thiệp, buộc người đang giữ hoặc có trách nhiệm công bố di chúc phải thực hiện nghĩa vụ của mình, đặc biệt nếu có dấu hiệu cố ý trì hoãn nhằm trục lợi.
Việc công bố di chúc có cần lập biên bản không?
Nên lập biên bản ghi nhận việc công bố, có chữ ký xác nhận của những người tham dự, để làm căn cứ chứng minh đã thực hiện đúng, đầy đủ nghĩa vụ thông báo khi cần thiết sau này.
Xem thêm: Ai là người có quyền công bố di chúc của người chết để lại?
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
