“Bố mẹ đã cho anh cả căn nhà từ mười năm trước, giờ phần tài sản còn lại có phải chia thêm cho anh ấy nữa không?” đây là một trong những câu hỏi phức tạp và gây tranh cãi nhiều nhất trong các gia đình có nhiều con, khi cha mẹ đã thực hiện việc tặng cho tài sản cho một hoặc một số người trước khi qua đời.
Nguyên tắc pháp lý cơ bản: tài sản đã tặng cho hợp pháp không còn là di sản
Về nguyên tắc chung, nếu cha mẹ đã thực hiện việc tặng cho tài sản hợp pháp (có hợp đồng tặng cho, đã hoàn tất thủ tục sang tên theo đúng quy định pháp luật) cho một người con khi còn sống, tài sản đó đã chính thức chuyển quyền sở hữu cho người được tặng cho, không còn là tài sản thuộc quyền sở hữu của cha mẹ vào thời điểm mở thừa kế. Do đó, về mặt pháp lý, tài sản này không được tính vào khối di sản để chia cho các đồng thừa kế khác, và người đã được tặng cho không có nghĩa vụ phải “trả lại” hay “nhập lại” tài sản đó để chia đều.
Đây là hệ quả tất yếu của quyền tự do định đoạt tài sản của chủ sở hữu cha mẹ hoàn toàn có quyền quyết định tặng cho tài sản của mình cho bất kỳ người con nào, vào bất kỳ thời điểm nào khi còn sống, mà không cần phải đảm bảo sự công bằng tuyệt đối giữa các con.
Hướng dẫn giải quyết tranh chấp đất đai thừa kế trong gia đình
Vậy có cách nào để các con khác được bảo vệ quyền lợi không?
Mặc dù nguyên tắc trên là rõ ràng, thực tế có một số tình huống, cơ chế pháp lý có thể tác động đến việc phân chia phần di sản còn lại:
Thứ nhất: Xem xét đến kỷ phần bắt buộc.
Nếu trong số các con có người thuộc diện được hưởng thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 644 (con chưa thành niên, con thành niên không có khả năng lao động), việc cha mẹ đã tặng cho phần lớn tài sản cho một người khác trước đó có thể ảnh hưởng đến khả năng đảm bảo đủ kỷ phần bắt buộc từ phần di sản còn lại. Tuy nhiên, quy định về kỷ phần bắt buộc chỉ áp dụng đối với di sản còn lại tại thời điểm mở thừa kế, không áp dụng hồi tố đối với tài sản đã tặng cho hợp pháp trước đó.
Thứ hai: Thỏa thuận tự nguyện giữa các đồng thừa kế.
Dù không có nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, các đồng thừa kế hoàn toàn có thể tự nguyện thỏa thuận về việc cân đối lại phần di sản còn lại, có tính đến giá trị tài sản đã được tặng cho trước đó cho một người, nhằm đảm bảo sự công bằng tương đối giữa các con, đây là giải pháp phổ biến trong thực tế, dựa trên tinh thần đạo lý gia đình hơn là quy định bắt buộc của pháp luật.
Thứ ba: Nghi ngờ về tính hợp pháp của việc tặng cho.
Nếu việc tặng cho trước đó có dấu hiệu không hợp pháp. Ví dụ hợp đồng tặng cho không được lập đúng hình thức (đối với bất động sản, hợp đồng tặng cho bắt buộc phải công chứng, chứng thực và đăng ký sang tên theo quy định), hoặc có dấu hiệu người tặng cho bị lừa dối, cưỡng ép, không minh mẫn tại thời điểm tặng cho các đồng thừa kế khác có quyền khởi kiện yêu cầu tuyên bố hợp đồng tặng cho đó vô hiệu, khi đó tài sản sẽ được đưa trở lại vào khối di sản để chia theo quy định.
Trường hợp tặng cho có điều kiện
Nếu việc tặng cho có kèm theo điều kiện (ví dụ tặng cho với điều kiện người được tặng cho phải chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ đến cuối đời) mà người được tặng cho không thực hiện đúng, đầy đủ nghĩa vụ đã cam kết, bên tặng cho (khi còn sống) hoặc người thừa kế của bên tặng cho (sau khi bên tặng cho qua đời, trong một số trường hợp) có quyền yêu cầu Tòa án xem xét hủy bỏ hợp đồng tặng cho có điều kiện theo quy định tại Điều 462 Bộ luật Dân sự 2015, khi đó tài sản có thể được đưa trở lại thành di sản để chia thừa kế.
Trường hợp tặng cho nhưng chưa hoàn tất thủ tục pháp lý
Một tình huống khác thường gây tranh cãi là khi cha mẹ chỉ mới hứa cho, thể hiện ý định cho nhưng chưa hoàn tất thủ tục pháp lý (chưa lập hợp đồng tặng cho công chứng, chưa đăng ký sang tên) trước khi qua đời. Trong trường hợp này, về mặt pháp lý, việc tặng cho chưa hoàn tất, tài sản đó vẫn thuộc quyền sở hữu của người đã mất và vẫn được tính là di sản thừa kế, được chia theo di chúc (nếu có nhắc đến) hoặc theo pháp luật cùng với các tài sản khác, bất kể ý định trước đó của cha mẹ là gì.
Ví dụ minh họa các tình huống thực tế
Ví dụ 1. Tặng cho hợp pháp, hoàn tất: Cha đã tặng cho con trai cả một căn nhà, có hợp đồng công chứng, đã sang tên từ 15 năm trước. Khi cha mất, căn nhà này không được tính vào di sản; những người con khác không có quyền yêu cầu chia lại căn nhà này, dù có thể cảm thấy không công bằng về mặt tình cảm.
Ví dụ 2. Hứa cho nhưng chưa hoàn tất thủ tục: Cha nhiều lần nói với gia đình rằng sẽ để lại mảnh đất cho con gái út, nhưng chưa từng lập hợp đồng tặng cho hay làm thủ tục sang tên trước khi qua đời. Trong trường hợp này, mảnh đất vẫn là di sản, được chia theo pháp luật (hoặc theo di chúc nếu cha đã kịp lập di chúc thể hiện ý nguyện này) cho tất cả những người thuộc hàng thừa kế, không tự động thuộc về con gái út.
Ví dụ 3. Tặng cho có điều kiện không được thực hiện: Cha tặng cho con trai thứ một mảnh đất với điều kiện con trai phải phụng dưỡng cha đến cuối đời, nhưng con trai này sau đó bỏ đi, không thực hiện nghĩa vụ đã cam kết. Trong trường hợp này, các đồng thừa kế khác (thay mặt hoặc kế thừa quyền của cha nếu cha đã mất) có căn cứ để yêu cầu Tòa án xem xét hủy bỏ hợp đồng tặng cho có điều kiện này.
Quy trình xử lý khi có tranh chấp liên quan đến việc tặng cho trước đó
Bước 1: Xác minh tình trạng pháp lý của việc tặng cho
Kiểm tra xem việc tặng cho đã hoàn tất thủ tục pháp lý (công chứng, đăng ký sang tên) hay chưa, có điều kiện kèm theo hay không.
Bước 2: Đánh giá căn cứ để yêu cầu tuyên vô hiệu (nếu có nghi ngờ)
Nếu có căn cứ về việc không hợp pháp, thu thập chứng cứ liên quan để chuẩn bị cho việc khởi kiện.
Bước 3: Thương lượng, thỏa thuận tự nguyện (nếu tài sản tặng cho đã hợp pháp)
Nếu việc tặng cho là hợp pháp, các bên có thể thương lượng để đạt được thỏa thuận công bằng về phần di sản còn lại, có xem xét đến giá trị đã tặng cho trước đó.
Bước 4: Khởi kiện nếu cần thiết
Nếu không đạt được thỏa thuận và có căn cứ pháp lý, khởi kiện yêu cầu Tòa án xem xét theo hướng phù hợp (tuyên vô hiệu hợp đồng tặng cho, hoặc chia phần di sản còn lại theo đúng quy định).
VN-LAW hỗ trợ tư vấn và xử lý các tranh chấp thừa kế liên quan đến việc tặng cho tài sản trước đó
Đây là lĩnh vực pháp lý phức tạp, đòi hỏi phân tích kỹ lưỡng tính hợp pháp, điều kiện của từng giao dịch tặng cho cụ thể. VN-LAW hỗ trợ khách hàng đánh giá chính xác tình trạng pháp lý, tư vấn phương án xử lý phù hợp và đại diện bảo vệ quyền lợi khi cần thiết phải khởi kiện.
Xem thêm: Chứng cứ cần thiết để chứng minh di chúc bị giả mạo chữ ký
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
