Một bản di chúc dù được lập công phu vẫn có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu nếu vi phạm các điều kiện luật định. Việc hiểu rõ những căn cứ này giúp cả người lập di chúc lẫn người thừa kế chủ động phòng ngừa rủi ro, tranh chấp.
Căn cứ vô hiệu do vi phạm điều kiện về người lập di chúc
Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc chỉ hợp pháp khi người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Di chúc sẽ bị coi là vô hiệu (toàn bộ hoặc một phần liên quan) nếu chứng minh được: tại thời điểm lập di chúc, người lập di chúc mắc bệnh lý ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng nhận thức, không đủ minh mẫn để hiểu và làm chủ hành vi của mình; hoặc di chúc được lập do bị người khác lừa dối (cung cấp thông tin sai sự thật khiến người lập di chúc quyết định theo hướng không đúng ý chí thực sự), đe dọa hoặc cưỡng ép (gây áp lực về tinh thần, thể chất buộc phải lập di chúc theo ý muốn của người khác).
Ngoài ra, người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi lập di chúc mà không được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, hoặc di chúc không được lập thành văn bản, cũng sẽ bị coi là vi phạm điều kiện về người lập di chúc.
Căn cứ vô hiệu do vi phạm điều kiện về nội dung
Di chúc có nội dung vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội sẽ bị vô hiệu đối với phần nội dung vi phạm đó. Ví dụ, di chúc định đoạt tài sản không thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người lập di chúc (như định đoạt toàn bộ tài sản chung với vợ/chồng mà không có sự đồng ý, vượt quá phần quyền sở hữu của mình); hoặc nội dung di chúc nhằm mục đích trốn tránh nghĩa vụ trả nợ hợp pháp, gây thiệt hại cho bên thứ ba.
Căn cứ vô hiệu do vi phạm điều kiện về hình thức
Đây là nhóm căn cứ phổ biến nhất trên thực tế, bao gồm: di chúc bằng văn bản không có người làm chứng nhưng không phải do chính người lập di chúc tự viết và tự ký (vi phạm Điều 633); di chúc có người làm chứng nhưng người làm chứng không đủ điều kiện theo Điều 632 (là người thừa kế, có quyền lợi liên quan, hoặc chưa thành niên/mất năng lực hành vi dân sự); di chúc miệng không đáp ứng đủ điều kiện về số lượng người làm chứng, thời hạn ghi chép và chứng thực theo Điều 630 khoản 5; di chúc được công chứng, chứng thực nhưng công chứng viên, người chứng thực thuộc trường hợp bị cấm theo Điều 637 (là người thừa kế, có quan hệ gia đình với người thừa kế, hoặc có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan).
Phân biệt vô hiệu toàn bộ và vô hiệu một phần
Vô hiệu toàn bộ áp dụng khi vi phạm liên quan đến điều kiện tiên quyết, ảnh hưởng đến toàn bộ tính hợp pháp của di chúc ví dụ người lập di chúc hoàn toàn không minh mẫn tại thời điểm lập, hoặc toàn bộ quá trình lập di chúc bị cưỡng ép. Trong trường hợp này, di chúc được coi như không tồn tại, di sản được chia hoàn toàn theo pháp luật.
Vô hiệu một phần áp dụng khi chỉ một phần nội dung cụ thể vi phạm quy định pháp luật, trong khi các phần khác vẫn đáp ứng đầy đủ điều kiện hợp pháp — ví dụ di chúc định đoạt nhiều loại tài sản khác nhau, trong đó có một tài sản không thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người lập di chúc thì chỉ phần liên quan đến tài sản đó bị vô hiệu, các phần còn lại vẫn có hiệu lực bình thường.
Ai có quyền yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu?
Những người có quyền, lợi ích liên quan trực tiếp đến di chúc, thường là người thừa kế theo pháp luật không được hưởng hoặc hưởng ít hơn theo di chúc, hoặc người thừa kế theo di chúc khác cho rằng di chúc không hợp pháp, có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền tuyên bố di chúc vô hiệu toàn bộ hoặc một phần. Đơn khởi kiện cần nêu rõ căn cứ pháp lý và kèm theo các chứng cứ chứng minh (hồ sơ bệnh án, lời khai nhân chứng, kết quả giám định chữ viết, chữ ký nếu cần).
Thời hiệu khởi kiện yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu
Áp dụng thời hiệu chung về thừa kế theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015: thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu thường được xem xét trong khuôn khổ vụ án tranh chấp về thừa kế, chia di sản, nên cần lưu ý thực hiện trong thời hạn này để đảm bảo quyền khởi kiện.
Cách lập di chúc hợp pháp mới nhất
Quy trình khởi kiện yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu
Bước 1: Thu thập chứng cứ
Người khởi kiện cần thu thập đầy đủ chứng cứ chứng minh căn cứ vô hiệu (hồ sơ y tế, lời khai người làm chứng, tài liệu liên quan đến tài sản…).
Bước 2: Soạn đơn khởi kiện
Nộp đơn khởi kiện kèm chứng cứ đến Tòa án nhân dân cấp huyện nơi có bất động sản (nếu tranh chấp liên quan đến bất động sản) hoặc nơi bị đơn cư trú.
Bước 3: Tham gia tố tụng
Các bên tham gia phiên hòa giải, xét xử theo trình tự tố tụng dân sự, có thể yêu cầu trưng cầu giám định (chữ viết, chữ ký, tình trạng tâm thần) nếu cần thiết để làm rõ căn cứ vô hiệu.
Bước 4: Thực hiện theo bản án, quyết định có hiệu lực
Sau khi có bản án, quyết định của Tòa án xác định phần di chúc vô hiệu (nếu có), các bên tiến hành chia di sản theo phần còn hiệu lực của di chúc (nếu có) và theo pháp luật đối với phần vô hiệu.
Ví dụ minh họa các trường hợp vô hiệu thực tế
Ví dụ vô hiệu toàn bộ: Bà X, 85 tuổi, được chẩn đoán mắc chứng sa sút trí tuệ nặng từ hai năm trước. Người con trai út đưa bà đến công chứng lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho mình. Khi các con khác phát hiện, thu thập được hồ sơ bệnh án xác nhận bà X đã mất khả năng nhận thức từ trước thời điểm lập di chúc, khởi kiện ra Tòa án. Tòa án có căn cứ tuyên di chúc vô hiệu toàn bộ do vi phạm điều kiện về năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc.
Ví dụ vô hiệu một phần: Ông Y lập di chúc để lại một căn nhà (tài sản riêng, hợp pháp) cho con gái và một mảnh đất (thực chất là tài sản chung chưa chia với người anh trai, chưa được sự đồng ý của người anh) cho con trai. Khi mở thừa kế, phần di chúc liên quan đến căn nhà vẫn có hiệu lực bình thường; riêng phần liên quan đến mảnh đất bị coi là vô hiệu một phần đối với phần vượt quá quyền sở hữu hợp pháp của ông Y, phần thuộc sở hữu của người anh trai không thể bị định đoạt trong di chúc của ông Y.
Nghĩa vụ chứng minh trong tranh chấp về hiệu lực di chúc
Về nguyên tắc tố tụng dân sự, bên nào đưa ra yêu cầu thì bên đó có nghĩa vụ chứng minh. Do đó, người khởi kiện yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu phải tự mình thu thập, cung cấp chứng cứ chứng minh căn cứ vô hiệu (ví dụ hồ sơ bệnh án, lời khai nhân chứng). Ngược lại, đối với di chúc đã được công chứng, chứng thực, văn bản này có giá trị chứng cứ theo quy định của Luật Công chứng, nên bên yêu cầu tuyên vô hiệu thường phải đưa ra chứng cứ có sức thuyết phục cao hơn để bác bỏ giá trị chứng cứ này, khác với di chúc viết tay không công chứng trong trường hợp này, bên bảo vệ tính hợp pháp của di chúc thường phải chủ động chứng minh nhiều hơn khi bị chất vấn.
Vai trò của giám định trong việc xác định căn cứ vô hiệu
Đối với các tranh chấp phức tạp, Tòa án thường cần trưng cầu giám định để có căn cứ khách quan, khoa học: giám định pháp y tâm thần để xác định tình trạng nhận thức, năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc tại thời điểm lập (thường dựa trên hồ sơ bệnh án, lời khai của người thân, bác sĩ điều trị nếu người lập di chúc đã qua đời không thể trực tiếp giám định); giám định chữ viết, chữ ký để xác định tính xác thực của di chúc viết tay khi có nghi ngờ giả mạo. Kết quả giám định là một trong những căn cứ quan trọng để Tòa án đưa ra phán quyết cuối cùng.
Xem thêm: Lập di chúc tại Ủy ban nhân dân xã cần chuẩn bị giấy tờ gì?
Dịch vụ Luật sư Thừa kế VN-LAW
VN-LAW.VN do Luật sư Trần Duy Huy sáng lập. ĐẶC BIỆT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THỪA KẾ – DI CHÚC – ĐẤT ĐAI PHỨC TẠP:
- Đất đai – Bất động sản
- Thừa kế – Di chúc
- Hôn nhân – Gia đình
- Hình sự
Chúng tôi hỗ trợ khách hàng xác minh tính hợp pháp của quan hệ nuôi con nuôi, soạn thảo hồ sơ khai nhận di sản, và đại diện giải quyết tranh chấp thừa kế. Liên hệ ngay để được tư vấn cụ thể.
Email: tvpl@vn-law.vn
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Phường Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh
